شۆڕشگێڕی و قەیران
ریفۆرم یان دیماگۆگی؟
سەرۆ قادر
دوای بیست و حەوت ساڵ كاركردن لە راگەیاندنی كوردستان، سەرەنجام بە خواستی خۆم، بۆ هەمیشە وازم لە كاری رۆژنامەنووسی و حیزبایەتی هێنا. لەمەولا وەك نووسەرێك دەژیم و هەوڵدەدەم ئەو ئەزموونەی هەمە لە بواری رۆشنبیریی و رۆشنگەری بیخەمە كار. ئێستا كە لە كاری راستەوخۆی حیزبایەتی كشاومەتەوە، وەك نووسەرێك هەستدەكەم دەتوانم راستییەكان جوانتر ببینم و بێلایەنانەتر كاریان لەسەر بكەم.
هەندێك راستی هەیە لەم وتارەدا ئاماژەیان پێدەكەم، هەرچەند دەزانم دەبێ لە ئایندەدا بگەڕێمەوە سەریان تاوەكو بە بەڵگە تێروتەسەلیان بكەم. لەم وتارەدا مەبەستم لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی هەموو باڵەكانیەتی و حیزبێكی بە تەنیام مەبەست نییە:
1- پێشەنگ و فەرمانڕەوای بزووتنەوەی سیاسی كوردستان كە بزووتنەوەی شۆڕشگێرییە لە تەنگوچەڵەمە دایە. شۆڕشگێڕان دەرفەتیان هەبوو، بەڵام خۆیان پێنەگەیاند، بۆیە ئێستا نازانن چۆن دەوڵەتی هاوچەرخ دامەزرینن و بەڕێوەی بەرن. پاوانكاری و مەحسوبییەت و گەندەڵی دیاردەی هەرە زەقی بەڕێوەبەرایەتی وڵاتن. ئەو دیاردەیەی من پێنج ساڵ لەوەوپێش نكوڵیم لێدەكرد، ئێستا تا بیناقاقا هاتووە. ئەوكات سەرەتابوو و دەكرا چارەسەر بكرێ، بەڵام ئێستا پێویستی بە ریفۆرمی بنەڕەتییە.
2- بزووتنەوەی شۆرشگێڕی، جاران سەرۆك و پێشەنگی میللەت بوو بەرەو رزگاری، ئێستا ئامانجە بەدیهاتووەكان دەكاتە ئامراز بۆ خۆسەپاندن و خۆی كێشەی لەگەلأ میللەت لێپەیدا بووە. بۆیە راستییەكانی لێدەشارێتەوەو لە راگەیاندندا سیاسەتی فریودانی(دیماگۆگی) زیاتر تاوپێداوە.
3- راگەیاندنی كوردستان پێنج ساڵە زیاتر لە جاران راستییەكان دەشارێتەوەو گرفتە بنەڕەتییەكان هەڵدەگێڕێتەوە.
4- بزووتنەوەی سیاسی لە رێی راگەیاندنەوە، لەجیاتی پێشكەوتنی ئابووری و دەوڵەتێكی باش و شەفاف و قەڵاچۆكردنی پەتای كوشندەی گەندەڵی و پشتیوانیكردنی رەوتی پێشكەتنی كۆمەڵایەتی و ئارامكردنەوەی كۆمەڵگا، ناسیۆنالیزم بە تۆبزی دەرخواردی میللەتەكەی دەدات و نازانێ ئامانجە بەدیهاتووەكان نابنەوە ئەرك و كۆمەڵگا پێیان تەییار نابێ.
لەو سۆنگەیەوە هەوڵێكی هەڵسەنگاندنكارانە لەسەر رۆڵی راگەیاندن لەمڕۆی كوردستان دەدەم.
راگەیاندن لەدوای رزگاری لە هەرێمی كوردستاندا بە ئەزموونە شۆڕشگێڕییەكەی پێشوویەوە قۆڵی بۆ بەشداریكردن لە قەوارەیەكی سەربەخۆی نەتەوەیی لەكوردستاندا هەڵماڵی، بەبێ ئەوەی هیچ خۆئامادەكردنێكی بۆ كردبێت. ئەو ئامادەكارییە لەناو بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیدا نەبوو. ئەوەی لە حكومەتی عێراقیشەوە وەك میرات بۆمان بەجێمابوو، وێرانە بوو، هەر بۆیە دەزگاكانی راگەیاندن كە دەستیان بە كار كرد، ناچاربوون پشت بەو شۆڕشگێڕانە ببەستن كە هزری سیاسییان پێبوو و رۆژنامەنووسیش نەبوون. ئەوە جیا لەو ئەدیب و نووسەرانەی كاری سیاسییان نەكردبوو، هێنرانە ناو كاری راگەیاندن.
ئێمە لە راگەیاندن بە تەكنۆلۆژیایەكی زۆر خراپ دەستمان پێكردو دامەزراوەیەكی سەربەخۆ نیەبووین، بەڵكو پاشكۆی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی بووەو ئێستاش بەشێكە لە دوو حیزبی فەرمانڕەوا. بۆ نموونە یادی ساڵانەی رۆژنامەگەری لە 22ی نیسان، وەك بۆنەیەكی شۆڕشگێڕی و نیشتیمانی سەیر دەكرێ نەك ئەركێكی كۆمەڵایەتی بۆ گەیاندنی زانیاری و پیشەیەكی هاوچەرخ، كە دەبێ خەڵكی شارەزا و خوێندەوار بیكەن. راگەیاندنی كوردستان بە كەلەپوور و پشوو و لایەنداریی شۆڕشگێڕیی دەستیپێكرد هەر بۆیەش كاریگەریی راگەیاندن بەسەر خەڵكی هەرێمی كوردستاندا پتر بەرەو دابەشینی كۆمەڵگا بووە. هەڵبەت ئەو دابەشكردنە لەهەر لایەنێكەوە بووبێت دوور نەبووە لەو نیازە نیشتیمانییە پاكەی رووی لە دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی بوو. گیانی بەرەنگاری ئەلفوبێی یەكەمی كاری راگەیاندن بوو. بەرەنگاری چی و كێ؟ بەرەنگاربوونەوە و دیفاع كردن لەو سەربەخۆییەی هەمانە. لەوپێناوەدا راگەیاندنی كوردستان وێڕای كۆمەڵگاكەی لە بیست ساڵی رابردوودا شانازی گەورەی تۆمار كردووە. هاوشانی كۆمەڵگا و حكومەتەكەی بەرامبەر دەستتێوەردانە ناوچەییەكان و ئەو عێراقەی تاوەكو ساڵی 2003 هەڕەشەی بەسەرمانەوە مابوو.
هەڵبەت لەگەڵ ئەو هەموو كەموكورتییانەش كە لە سیستەمی راگەیاندندا هەبووە. مەبەستم ئەو كەموكوڕییانەیە كە كاریگەری بەسەر كۆمەڵگاوە هەبووە و ئەمڕۆ لە هەموو لایەكەوە بە چاوی رەخنەگرانەو زمانی گلەیی باسیدەكەن.
لایەنی دووەمی لایەندرانە و لایەنگرانەی راگەیاندن لە كوردستاندا دیفاعكردن بووە لە حزب. ئەوانەی لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕییدا ژیاوین، دەزانین هیچ راگەیاندنێك لە دەرەوەی حیزبە شۆڕشگێڕەكانی كوردستان نەبوو. هەر بۆیەش كاتێك ناكۆكی دروستبووبێ، قسەی یەكەم راگەیاندن كردوویەتی و شەڕ و ئاشتی لە زمانی راگەیاندنەوە بە خەڵك گەیشتووە. ئەو راگەیاندنەی ئێستا لە كوردستان هەیە، ئەزموونێكی تاڵ و قورسی لەشەڕی ناوخۆی كوردستان و ناتەبایی ناخۆیی و كۆمەڵایەتیدا هەیە و ئێستاش هەر لەسەری بەردەوامە. بۆ؟ چونكە راگەیاندن هیچ ئیرادەیەكی سەربەخۆیانەی نیە، چونكە دەزگایی و تێر یاسایی نیە و هیچ دامەزراوەیەكی سەربەخۆی نیە. لەڕووی دارایی داهاتی خۆی نیە و لەم وڵاتە هیچ راگەیاندن و راگەیاندكارێكی سەربەخۆ نابینی. ئەم قسەیە بە موتڵەقی دەكەم. ئەوە واقیعی وڵاتی ئێمەیە. هەموو ئەو دەزگایانەی كار دەكەن، لە یەك دینارەوە تاوەكو ملیۆنان دۆلار، لە سەرمایەی وڵاتەوە بە نایاسایی بۆی دێت. چ دەزگاكانی حیزب و یان بەناو ئەهلی و ئازاد بێ، چ هەوڵی تاكەكەسی بێ كە لێرە و لەوێ كاری راگەیاندن دەكەن.
بەشێكی دیكەی بەرەنگاربوونەوە و ئەزموونی راگەیاندن، شەڕی ئایدۆلۆژیا بوو. ئەو قۆناغە لەسەرەتای ئەو ئەزموونەدا هەبوو و راگەیاندن لە خزمەتیدا بوو. دیارە ئێستا ئەو لایەنە خەریكە پاشەكشە دەكات.
ئێستا ئێمە چیمان هەیە؟ ژمارەیەك دەزگای راگەیاندنمان هەن و رۆژانە زیاد دەكەن و زیادكردنەكەشیان جێی خۆشحاڵییە، بەڵام تائێستا لە هەرێمی كوردستاندا هیچ پەیمانگا و دامەزراوەیەك نییە كە زانستەكانی بواری راگەیاندن بەشێوەیەكی خێرا و فرەپسپۆڕی بۆ راگەیەندكارانی كوردستان بگوازێتەوە. دیارە هەندێ پەیمانگا هەن و لە زانكۆكانیش هەندێ بەشیان كردووەتەوە. ئەوانە لە ساڵانی داهاتوودا كاریگەری باشیان دەبێت، ئەگەرچی لە چەند ساڵی رابردوودا بەپێی پێویست نەبوون. ئەگەر بمانەوێ رۆژێك راگەیاندنی كوردستان هەڵبسەنگێنین، دەبێ روو لە بزووتنەوەی سیاسی بكەین، ئەو بزووتنەوە سیاسییەی ئێستا لە قەیراندایە. قەیرانی بزووتنەوەی سیاسیی كوردستان لە دوو لاوەیە: لایەك فیكری بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لە قەیرانی دروستكردنی دەوڵەتی هاوچەرخ دایە. هەر بۆیەش راگەیاندن وەك چەكی كاریگەر خراپ بەكاردێنێ.
من بیست ساڵ لە سەرۆكایەتی راگەیاندنی ئەم وڵاتەدا كارمكردووە و ماوەیەكی زۆر بەرپرسی یەكەمی راگەیاندنی پارتی دێموكراتی كوردستان بوومە. لە بەشی خۆمدا شان دەدەمە بەر باری بەرپرسیارەتییە مێژووییەكەی و شانازییشی پێوە دەكەم. ئەوە بەشێكە لە ئەزموونی كۆمەڵایەتی و سیاسی و رۆشنبیریی وڵاتی ئێمە. لێ پرسیار ئەوەبووە: ئەو بەستراوەیی و ناسەربەخۆییەی راگەیاندن لە كوردستان لە ناو بزووتنەوەیەكی بەقەیراندا بەكوێ دەگات؟ پێموایە زوو یان درەنگ، چ مەكەزی بێ یان بڕیاری سیاسی بێ، دەبێ بیر لە لێكۆڵینەوەی بكەنەوە. بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی كە بیست ساڵە وڵات بەڕێوەدەبات و خۆم یەكێكم لە پێشمەرگەكانی، ئێستا وا نیشاندەدات ئەگەر خۆی نوێ نەكاتەوە، نازانێ دەوڵەت بەڕێوەبەرێ و ناتوانێت لەسەری بەردەوام بێت. ئەمەش مەترسییەكی ئێجگار گەورەیە. ئەم نازانێ و ناتوانێیە لە راگەیاندندا رەنگدەداتەوە. بۆ نموونە بە یەك هەواڵ هەموو كوردستان دەورووژێنین. بە یەك قسە هەموو دەوروبەر دەهارووژێنین. بە یەك دیالۆگ كۆمەڵگا دەخەینە نێو قەیرانێكەوە و نیگەرانی دەكەین، كەچی بۆ سبەینێ بێدەنگەی ڵادەكەین و هیچ وەڵامێكمان پێ نییە و تەقەی سەرمان دێ و كەسیش ناتوانێ لێمان بپرسێتەوە. ئەوە كارێكی زۆر ترسناكە. هەموو دەزگاكانی راگەیاندن لە كوردستاندا، ئەگەر لە رێی قانوونییەوە لێیان بپێچییەوەتووشی كێشە دەبن. كارێكی باش بوو كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە چەند ساڵی رابردوودا وازی لە دەزگاكانی راگەیاندنی خۆی هێنا. چونكە سەرمایەیەكی زۆر بەفیڕۆ دەچوو بەبێ ئەوەی دیاربێ ئەو دامەزراوانەی سەر بە حكومەتن چ ئامانجێكیان هەیە.
قەیرانی فكریی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی بۆ دەوڵەت بەڕێوەبردن لەكوێ گیرساوەتەوە؟ ئێستا بڕیاری سیاسی ئەوەیە كە راگەیاندن لە هەموو كاتێكی مێژووی وڵاتی ئێمە حزبیتر و وابەستەتر و تووندوتیژتر بێ، ئینجا بەشێك بێ لە هەیكەلی حزب كە ئەمە لایەكی دیكەی ترسناكیی رەفتارە لە قەیراندا. هەر ئەوەشە وایكردووە، ئەتۆ ئەو وڵاتە سەروبن بكەی، ژمارەیەك رۆژنامەنووسی پسپۆڕ و لێزان وكارامەت دەستناكەوێ. چونكە لیژنەی حزبی لە كۆبوونەوەیەكدا بڕیاردەدات فڵان رۆژنامەنووس بێ و فیسار هەونەبێ!. جا ئەوەش وادەكات لێهاتوویی و شارەزاییەكان نەگوازرێنەوە و رۆژنامەنووس پێنەگات. لەهەمانكاتیشدا شتێك بە ناوی متمانەبەخۆبوونی تێدا نەمێنێت. ئەوەی باسیدەكەم، ئەو راستییەیە وایكردووە راگەیاندن لە باشووری كوردستانی ئازاددا راگەیاندنێكی راستگۆ نەبێت. چۆن راستگۆ نەبێ؟ كاتێك حەقیقەتێك هەیە و بەخەڵكی ناگەیێنێ. كەواتە ئەركی سەرشانی خۆی جێبەجێ ناكات . كاتێك بەشێكی كەم لە راستییەكە بە خەڵك دەگەیێنێ، كەواتە بەشێكیش ناڕاستگۆیی لەگەڵ كۆمەڵگەدا كردووە. كاتێك پڕۆژەیەك كاملأ نەبووە و هەڵنەسەنگێنراوە، لە رێگەی راگەیاندنەوە هەموو كۆمەڵگەی بۆ تەییار دەكرێ، دوایی لە پڕێكدا بێدەنگ دەبن و كۆمەڵگە سارد دەكەنەوە. بۆیەش من پێموایە ئەمڕۆ لە كوردستاندا راگەیاندن و راگەیاندنكار جێگەی رێزی كۆمەڵگاكەی نیە. چونكە ئەركەكەی خۆی بەباشی راناپەڕێنێت.
پێگەیاندنی راگەیاندنی باش دەكەوێتە سەر شانی رێبەرانی سیاسی لە بزووتنەوەی سیاسیدا لە رێی حكومەتی كوردستان. لە هیچ وڵاتێك نەبووە بوارێك پێشبكەوێ و تۆ ئەوەت لە كەسانی دیاریكراو بوێ. لە بوارێكی دیاریكراودا دەبێ پلان بۆ گۆڕانكاری هەبێ. لەبواری راگەیاندنیشدا هەروایە. من پێموایە زوو یان درەنگ ئەو قەیرانە راگەیاندنەی ئێستا هەیەكە رەنگدانەوەی قەیرانی روانگەی سیاسییە لە كوردستاندا، دەگاتە بنبەست و ناچار دەبن – چەندی زووتریش ناچاربن، ئەوەندە لە خزمەتی بزووتنەوەی سیاسی و كاری راگەیاندن و كۆمەڵگاكەدا دەبن- كە دەبێ دیراسەبكرێ و واقیعی كوردستان لێكبدرێتەوە. پێویستە دەستبكرێ بە گواستنەوەی راگەیاندن لە راگەیاندنی حیزبییەوە بۆ راگەیاندنی قانوونی و بەپێی تایبەتمەندییەكانی وڵاتەكەمان، رێكبخرێت. لەوێدا دەرفەت بۆ راستگۆیی و كێبركێ و پێگەیاندن و بەردەوامی و كاری پیشەیی دەكرێتەوە. ئەوكاتە كە حیزبێك بیەوێ دامەزراوەیەكی راگەیاندنی بەهێزی لەپشت بێ، دەكرێ لە رێی یاساییەوە هەنگاو بنێت. بۆ ئەوەش ناچار دەبێ بكەوێتە كێبڕكێ و دەزگاكانی راگەیاندنی سەربەخۆی خۆی پڕبكات لە راگەیاندنكاری تێگەیشتوو و پێگەیشتوو و شارەزا. هەر ئەوەی لە هەموو دونیادا دەكرێت.
بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی كوردستان كە سەركردەی رزگاری و سەرۆكی میللەت بوو بۆ دامەزراندنی قەوارەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانی، دەتوانێ تەجرەبەی شۆڕشگێڕە بە دیكتاتۆربووەكانی عەرەب دووبارە نەكاتەوەو پەنا بۆ میكانیزمێكی گونجاو بەرێت و چاكسازی (ریفۆرم) بكاتە پڕۆسەیەكی كۆمەڵایەتی هەمەپەسند. ئەگینا ئەلتەرناتیڤ لەبەر دەرگامانە و ئیسلامییە ریفۆرمخوازەكان تەنگ بە شۆرشگێڕان هەڵدەچنن.
نوچەنێت. پەیجی نوسەر
