درۆزنە دیندار و بێ دینەكان.. لەنێوان ئازادی و پێوەرە دینی و كۆمەڵایەتییەكاندا
ئیبراهیم مەلازادە
ئەمڕۆ، دوای ئەوەی پێنج مانگێكە لەهەرێمی كوردستان ژیان بەسەر دەبەم، وای دەبینم كە ستراكتۆری كۆمەڵایەتی ئەو هەرێمە لەدووڕیانێكی لینگاوقوچدا، لەنێوان دووجەمسەری؛ دینداریەكی دووفاقی و ناعەقڵانی و ناتەندروست و خودپەرستیەكی ناهەش و نامۆڕالدا گوزەر دەكات. پێوەر و بەها و پێشبینیە كۆمەڵایەتیەكان كە لەئاین و پاشان لەدابونەریتەوە سەرچاوە دەگرن، ڕووە پۆزەتیڤەكانیان لەبەردەم هەڕەشەی كۆمەڵێك رووی نێگەتیڤدا لەگیانەڵا دان. بۆیە هەموومان لەسەرمانە بپرسین چ دەگوزەرێت لەو هەرێمەدا؟ كێ بەرپرسیارە لەنەبوونی پڕۆسەیەكی تۆكمەی چاكسازی بیناكردنەوەی كەسەكان؟ ئاین و وتارخوێن و بانگخوازەكانی؟ یا سۆسیۆلۆگ و سایكۆلۆژیست و پەروەردەكارانی كەرتی پەرورەدە و خوێندن؟ یا سیاسی و بازرگانەكان؟ تاكەكانی كۆمەڵگای كوردی لەهەرێمی كوردستاندا لەكوێی ئەو سێ پێكهاتەیە دان؟ ئایا خودی ئەو سێ پێكهاتانە لەدۆخێكی تەندروستدا ژیان و ئەركەكانیان بەڕێوە دەبەن؟
چەمكی ”لادان” بەو پێیەی لەسۆسیۆلۆژیادا پێناسەی دەكرێت، ”ئەو ڕەفتارەیە كە دژی نۆرم و بەها و پێشبینیەكانی كۆمەڵگایە”، بەڵام كام نۆرم و كام بەها و كام پێشبینی؟ لادان بەهەموو فۆرمێكەوە لەو هەرێمەدا بنەما و سەروچاوەی ڕەفتار و هەست و نەستەكانە و دروستی و قنجی و هەستكردن بە بەرپرسیارێتیش دۆخێكی رێزپەڕ و سنووردارە. گەورە سۆسیۆلۆگی فەرەنسی ئیمیل دوركهایم پێیوایە تاوان وەزیفەیەك لەكۆمەڵگادا بەجێدەهێنێت، هەم گۆڕانكاری دروست دەكات و هەمیش هاوكاری لەنێوان پێكهاتەكان برەو پێ دەدات، بەڵام هەموو ئەمە بەمەرجی ئەوەی نە لەسنووری خۆیدا تێپەڕ ببێت، ئەگینا دەبێتە هۆی لەیەك هەڵوەشاندنەوەی شیرازەی كۆمەڵگا، نە هێندەش داببەزێت كە وەزیفەی خۆی ئەدا نەكات و گۆڕنكاری و هاوكاری لەنێوان چین و توێژەكانی كۆمەڵگادا پەك بخات. لەو چوارچێوە تیۆریەشدا، لەكاتێكدا مزگەوتەكان زرمەیان دێت لەخەڵك و زۆرینەی خەڵك لەمامەڵە و رەفتار و پۆشاك و گفتوگۆكانیاندا ئاین دەكەن بەماسك و بەرامبەری پێ سەركوت دەكەن، تایبەتمەندیەكانی پێشێل دەكەن، ئاین وەكو بەرچایی هەموو ژەمەكان لەسەر سفرەی خواردن ئامادەیە، لەدیوەخان و جاددە و شوێنە گشتیەكاندا ئامادەیە، بەڵام كچێكی گەنجی بەستەزمان نەك بەئێوارانێكی درەنگوەخت بەڵكو بەنوێژی نێوەڕۆ ناتوانێت بەتەنیا بەشوێنێكی گشتیدا تێپەڕ ببێت، كە بەدەیان تیر و توانجی ئاڕاستە دەكرێن، تەنانەت لەلایەن پیاوە بەتەمەن و ڕیشسپی و بەساڵاچوانیشەوە، ئەوە چش لەمێرمناڵ و گەنجە سەرگەرمەكانەوە، سەخڵەت دەكرێت و بۆی هەیە ئازاریش بدرێت. درۆكردن و دووڕوویی و ناپاكی لەهەموو ناوەند و پانتاییە سیاسی و دینی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانەوە دەبینرێت، لەمزگەوتەكانەوە تا دەگاتە پارك و ناوەندە گشتی و حكومی سیاسی و رۆشنبیری و بازاڕ و چێشتخانە و گازینۆ و یانە و ماڵ و بەرماڵەكاندا. لەو ماجەرایەشدا كەس ئامادە نییە رەخنە لەخۆی بگرێت و هەموو هەر گلەیی لەویدی دەكات و جنێو بەوی دی دەدات.
لەلایەكی دیكەوە، ئەزموونی ئەم چەند ساڵەی دوایی لەهەرێمدا دەری دەخات كە پانتاییەكانی خوێندن و پەروەردە، كە بنەمای هۆشیاری و پێشكەوتنی كۆمەڵگان، بەر لەهەموو پانتاییەكی دیكەی ئەم كۆمەڵگایە لێوانلێوە لەگەندەڵی، لەدیاردەی ناتەندروست، لەڕاكردنی زۆر لەمامۆستاكان بەدوای خۆدەوڵەمەندكردندا لەڕێگای وانەگوتنەوەی تایبەت و دواجاریش بێهوودە، لەبەسەرچوونی زانیاریەكانیان و نەزانینی هیچ زمانێك بێجگە لەكوردی، كە كوردییەكەشیان ناڵەناڵیەتی لەدەست سەروگوێ شكاندنی، لەلایەكی دیكەشەوە لەتەمبەڵیەكی مەترسیداری قوتابیان و نزمی ئاستی زانستیان، لەترسانێكی بێسنووریان لەتاقیكردنەوە و پەنابردن بۆ رێگا چەوت و ناقانونیەكان بۆ سەركەوتن و بەدەستهێنانی بڕوانامە بێ هیچ بنەمایەك. ئەوەچش لەنەبوونی هارمۆنی و نەرمونیانی لەنێوان جومگە و پێكهاتەكانی ئەو پانتاییە و بیستنی گلەیی و گازاندەی بەردەوام لەیەكدی و لەسیستم و لەهەموو كەسێك، بێجگە لەخود!! هەروەها بەپێی دەیان راپۆرتی رۆژنامەوانی و ئەزموونی رۆژانەی خەڵك وتوێژینەوەی هەمەچەشن، سیاسی و بازرگانەكانیش، لەدونیا و دووڕیانێكی تەواو جیاواز لەزۆرینەی كۆمەڵگادا ژیان بەسەر دەبەن. بۆیەش سیاسی و بازرگانەكانم بەیەكەوە بەستوونەتەوە، چونكە وای لێهاتووە نەتوانین لەیەكتریان جیا بكەینەوە. تەنانەت لەبەرژەوەندی ئایندەی حیزب و رێكخراوەكانی خۆشیان، ئەگەر بۆ وڵات و گەلەكەشیان وانەبن، بەمەبەست یا بێ مەبەست ئامادەنین چاكسازی لەجومگە و پێكهاتە جیاوازەكانی دەوڵەت و حكومەتدا بكەن. نوعامە ئاسا سەری خۆیان لەلمدا ئالاندووەو ئومێدەواریشن بەجوان و مۆدێرن ببینرێن، كەسیش دژبەر و ناڕازی نەبێت. سیاسی و پێكهاتەكانی ئۆپۆزسیۆنیش كە گیرۆدەی هەمان مێنتالیتێی پێكهاتەكانی دەستەڵات بەدەستن، لەنێوان جیاوازی ئایدیۆلۆژی و نەبوونی ستراتیژیەتێكی ڕۆشن و بێ متمانەیی زۆرینەی خەڵك و هۆكارە ناوخۆیی و دەرەكیەكاندا دەناڵێنن. قوربانیەكانیش لەنێوان ئەمان و ئەواندا؛ دادپەروەری و ئازادی و لێبووردەییە، خەڵكی بێ خاوەنی ئارام لەبەرهەڵگیراوی ئەو هەرێمەن، پرسە نەتەوەیی و چارەنووسسازەكانی ئەم میللەتەن.
لەنێو ئەم دووڕیانانەشدا، راستە ئاسایشی خەڵك لەڕووی ئەمنیەوە سەقامگیرە، هەرچەندە ئەو سیستمەی ئاسایشی هەرێمیش لەخودی خۆیدا جۆرێك لەتۆقاندنی لەدڵ و دەروونی خەڵكدا دروست كردۆتەوە، بەڵام لەڕووەكانی دیكەشەوە نەك هەر شپرزەیە، بەڵكو لەگیانەڵا دایە، چونكە بەپێی چەندین ڕاپۆرتی حكومی و ئەهلی، هاوڵاتیانی ئەم هەرێمە نە ئاسایشی خۆراك، نە ئاسایشی تەندروستی، نە ئاسایشی سەلامەتی هاتوچۆیان هەیە. ئەم هەرێمە بووە بەمەخزەنێكی گەورەی كەلوپەلە ستۆك و فنیشەكانی وڵاتانی دراوسێ، بەمەخزەنێكی داڕزاوی خۆراكی بەسەرچوو و داودەرمانی ئێكسپایەر و بێ كۆنترۆڵ و كوالێتی، سیستمی هاتوچۆ هیچ ستانداردێكی نێونەتەوەیی و لۆژیكی سەردەمانە لەخۆناگرێت و بەو سەقەتیەوە رۆژانە دەیان خەڵكی دانیشتوانی ئەم هەرێمە دەبنە قوربانی دەستی یەكدی و نەبوونی رێوشوێنەكانی هاتوچۆ و بێ ئارامی و خێراییەكی ناهەش و ناڕەسەن.
ئەم هەموو كۆنترادیكشنە لەكوێوە دێت؟ نە دەستەڵات و ئۆپۆزسیۆن ئیرادەیەكی وایان هەیە بەخۆداچوونەوەیەكی سەرتاسەری بۆ كار و چالاكیەكانیان بكەن، نە هاوڵاتیانیش ئامادەن دان بەنەخۆشیە كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژیەكانی خۆیاندا بنێن و بەرەو ئاراستەیەكی دروست و زیندوو بجوڵێن. هەموو پێكهاتە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان، تاك و گروپەكان لەسەر كەڵەدارێكی بەرزەوە وەستاون و هەر كەس خۆی پێ حەق و هەموو ئەوانی دیكەش بەناحەق دەزانێت، دەرفەتەكانیش رۆژانە لەبار دەچن و زەمەن بەجێمان دێڵێت. سەرباری هەموو ئەم دیمەنە نائومێدانەش درۆزنە دیندار و بێ دینەكان، دەستەڵاتدار و گیرفانپڕەكان لەپێشی پێشەوەن و ئەوانەش كە دەیانەوێت تەنها خۆیان بن و وەكو خۆیان خۆیان دەربخەن لەهیچ پانتاییەك جێگایان نابێتەوە، بەو مانایەی هەر دەبێت وەكو زۆرینە دەربكەون و هەموو جیاوازیە تایبەتەكانیان لەخۆیاندا كاڵ بكەنەوە یا هەر نەهێڵن، ئەگینا بەنەفرەت دەكرێن.
ئەم وتارە لە گۆڤاری سڤیل چاپکراوە
