لە پێشهات و ڕووداوە نەخوازراوەكان، جیاوازی لە نێوان میدیای ئێمە و ئەواندا …؟!!
فەخرەدین تاهیر
تایبەت بەنوچەنێت
میدیا لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا هەردەم لە پێشهات و و ڕووداوی نەخوازراو دا، ڕوڵی هێوركردنەوە و هوشیاركردنەوە و هۆشداریشی داوەتە دەستهەڵات بۆ هێوركردنەوەی دوای ڕووداوە نەخوازراوەكە بۆ ئەوەی بارودۆخەكەی بەكەنارەی ئارامیدا بەرێوە بڕوات، نەك تووند و تیژی زێدەتری لێ بكەوێتەوە.
مخابن لە ڕووداوی شاری زاخۆ میدیای حیزبی و ئەهلی ئەو ئەركەی خۆی نەبینی و زێدەتر بارودۆخەكەی تووند و تیژتر كرد و خەریك بوو، بەشێوەیەكی بەرفرەوان لەسەرتاپای باشووری كوردستاندا تەشەنە بكات و هەنوكەش ئەو كاریگەرییە نێگەتیڤەی خۆی هەر ماوە.
قەڵەمەكانی شەڕی كوردكوژی خۆیان ئامادەكردەوە كە بارودۆخە نەخوازراوەكە بقۆزنەوە و جارێكی تر كوردستان سەر لەنوێوە بەرەو نائارامی و شەڕێكی نەخوازراو بگەرێننەوە سەردەمی شەڕی ناوخۆی ناوەڕاستی ساڵانی نۆوەدەكان.
ئەو ڕووداوە نەخوازراوەی شاری زاخۆ، ڕووداوێكی كتوپڕ و عەفەوی نەبوو، بەڵكو پێشوەخت ئامادەباشی بۆ كرا بوو و بەهاریكاری چەند هێزێكی ئیسلامی و چەند وڵاتێكی دەوروبەری كوردستان و چەند ئەندامێكی باڵای یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان ئەو ئاژاوە گەورەیان نایەوە و ئەو ڕووداوانە لە شاری زاخۆ ڕوویان داو ، باش بوو زۆر گەورەتر نەكرایەوە.
بەر لەوەی باس لەمیدیای كوردی بەگشتی و میدیای حیزبی كوردی بەتایبەتی بكەم ، پێم باشە بە خێرایی ئاوڕێك لە میدیای سویدی بدەمەوە.
میدیای سویدی بە درێژایی مێژوویی دوور و درێژی خۆی هەردەم ڕۆڵی هوشیار كردنەوە و هێوركردنەوەی بارودۆخی نەخوازراوی لە سویددا بینیوە.
هەرچەندە میدیای حیزبی لە سویددا، دەتوانم ببێژم دوای بڕانەوەی جەنگی جیهانی دووەمەوە باوی نەماوە و میدیایەكە بەئازادی تەعبیری لە خۆی كردوە و بەشی هەرە زۆری كاری ڕۆژنامەنووسی سویدی لە دید و هزری لیبراڵیدا خۆی دەبینێتەوە و ئەركی خۆی بەجێدەگەیێنێت.
ئازادی میدیای سویدی مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ مانگی كانوونی یەكەمی ساڵی 1766 بە پرۆژەیەكی یاسایی هەموار كراوە و بەگوێرەی بارو دۆخی سوید و وڵاتانی دەوربەر و جیهاندا چەند جارێك بە كەمی دەستكاری بڕگە و ناوەڕۆكی دەستووری پرۆژە یاسایی ئازادی كاری ڕۆژنامەوانی سویدی كراوە و تا ئێستاكەش كاری پێدەكرێت و ژیانی ڕۆژنامەنووسان و ڕۆژنامەكانی سوید بەگوێرەی پرۆژە یاسای ئازادی میدیای سویدی لەساڵی 1766ەوە سەلامەتی ژیان و كاری ڕۆژنامەوانییان و بەردەوام بوونیان پارێزراوە.
هەر بۆنموونە: ڕۆژنامەی ستۆكهۆڵم لەساڵی 1889 دامەزرا و تا كۆتایی ساڵی 1890 تیراژی گەیشتۆتە 100000 سەد هەزار دانە لە رۆژێك دا و گەورەترین رۆژنامەی وڵاتانی ئەسكەندەناڤیا بووە.
ڕۆژنامەی ستۆكهۆڵم گەورەترین ڕۆژنامەی لێبراڵی و لەسەر بنەمای سۆسیال دیموكراتەكانی سویدی ئاوا بووە و تەركیزی لەسەر باری كۆمەڵایەتی و چاكسازی كردبووە هێڵی سەرەكی و داكۆكی كاری ئەو رێبازی خۆی بووە و هەر بەم ئاراستەیە كاری ڕۆژنامەوانی خۆی بەرێوەبردوە.
ئەو رۆژنامەیە هەردەم بانگەشەی بزووتنەوەی پێشنیاز و گۆڕانی كردبووە ئامانجە سەرەكییەكانی كاری ڕۆژنامەوانی خۆی.
سەرباری ئەمانەش ڕۆڵی سەرەكی لە ناساندن و بڵاوكردنەوەی كولتووری شاری ستۆكهۆڵم هەبووە، گەورەترین ڕۆژنامەی سەر لەبەیانیانی سەردەمی خۆی لەسوید بەگشتی و لەشاری ستۆكهۆڵم بووە، ڕۆژنامەی ستۆكهۆڵم هەر بەم شێوەیە هەتا ساڵی 1930 درێژەی بەم میتودی رۆژنامەنووسی داوە و سەرباری ئەمانەش رۆژنامەی ستۆكهۆڵم لە نێوان ساڵانی (1889-1966) و (1981- 1984) لەسەر بنەمای سۆسیال دیموكرات و رێبازی لیبراڵی خۆی لە ستۆكهۆڵم بەردەوام بووە.
دوای ڕۆژنامەی ستۆكهۆلــم ڕۆژنامەی ئافتۆنبلادت بە شێوازێكی مۆدێرنتر
هەر لەسەر میتۆدی میدیای لیبراڵی سویدی لە دەستپێكی ساڵی 1830ەوە دامەزراوە و رۆژنامەیەكی سەر لە ئێوارانی شاری ستۆكهۆڵم بووەو تا هەنوكەش بەردەمەوامیی بە دەرچوونی خۆی دەدات.
لێرەدا ماسمیدیای سویدی لە حاڵەتی ناڕاستەوخۆ و پەیوەندی دابووە لەگەڵ بڕیاردەری سیاسی و خاوەن بڕیار لە سوید دا.
هەرچەندە بیرو بۆچوونی جیاواز دەربارەی چۆنیەتی ماسمیدیا و بەكاربردنی هەبووە و پێشوەختەش بە ئەیدەلۆژیاوە خۆی نیشان داوە كە چۆن رژێمێكی سیاسی لە سویددا لە ماسمیدیا تێگەیشتوە.
ماسمیدیا لە سوید بۆتە حاڵەتێكی ترادیشونێڵ و دەقی بە ئازادی ڕۆژنامەوانی خۆی گرتوە و وەزیفەی سەرەكی لەڕێگای رۆژنامەكانیدا خستۆتە ڕوو.
ماسمیدیای سویدی گۆڕانكاری لە بینینی ڕاو بۆ چوون بە میتودی هەمە جۆر و بنەمای سەرەكی خۆی و پێداگرتن كە ماسمیدیا خۆی لە خۆیدا هەم (ڕقە) و لە هەمان كاتیشدا بەرپرسیاریەتیەكی مێژووی كۆمەڵایەتی لەسەر شانە و دەبێ جیاكەرەوەی هەموو كار و كاردانەوەیەكی پۆزبتیڤ و نێگەتیڤی نێو كۆمەڵگەی سویدی بێ و بە دیقەتیش تەركیزی لەسەر بكات.
ماسمیدیای سویدی هەر لەسەر ئەو میتود و بنەما سەرەكییانە بوو لە ساڵی 1972 دا دوا ڕاپۆرتی خۆی و چۆنیەتی كاری رۆژنامەوانی بە چوار خاڵ، ئەركی سەرەكی خۆی خستۆتە ڕوو.
هەر ئەم چوار خاڵە جارێكی تر لە ساڵی 1974دا و لەڕێگای ڕاپۆرتێكی تێر و تەسەل لەلایەن ڕادیۆ و رۆژنامە و بنكەی یەكێتی پەخش و بڵاوكردنەوەی سویدی بڵاوكرایەوە وكاری خۆی لە ماسمیدیای سویدیدا بە وەزیفەیەكی فەرمی دەست نیشانكردوە.
هەر ئەو چوارخاڵە گرنگ و فەرمییە كە لەو كاتەوە و تا ئێستاكە لە ماسمیدیای سویدی و كاری رۆژنامەوانی ئازاد و ئەهلی دا، كاری پێدەكرێت كە بریتین لەمانە:
1. دەبێ زانیاری لە ماسمێدیادا گرنگییەكی سەرەكی بێ بۆ هاووڵاتی و سیاسیەكان، دەربارەی ڕووداوەكانی ناو كۆمەڵگە.
2. دەبێ ماسمیدیا بەبێ توانجی وڕووژینەری كاریگەر كار نەكات، بەڵكو دەبێ شرۆڤەكاری خۆی بەدیقەت كە چ لە نێو كۆمەڵگەدا ڕوودەدات و چ پێشهاتێك بێتە پێش دەبێ لە ڕێگای میدیای ئازاد بەگشتی و یانیش لە ڕێگای ماسمیدیابەوە بە شێوەیەكی گشتی كاری بۆ بكات.
3. دەبێ ماسمیدیا ڕۆڵی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی ئەكتیڤ نیشان بدات و بۆ كۆنترۆڵ كردنی هەموو یاسا و ڕێسایەك جێ بەجێ كار بێت و جیا لە كۆمەڵگەش دەبێ چاودێریەكی وورد و درشتی دەستهەڵات بكات.
4. گرووپی پەیوەندی لە ڕێگای ماسمیدیاوە كارێكی گرنگ لە پەیوەندی ناوخۆیدا لەگەڵ هەموو رێكخراوە و گرووپەكاندا (مەبەست لە ڕێكخراوی مەدەنی و گرووپی حیزبی)یە… هەبێ.
ئەوی شایەنی باس بێ لە ڕۆژگاری ئەمڕۆكەدا ماسمیدیای سویدی بەم چوار خاڵە ئەرك و وەزیفەی خۆی بەرێوە دەبات.
ئەگەر هەر بەراوردێكی خێرا لە نێوان میدیای سویدی لەلایەك و میدیای كوردی بە حیزبی و ئەهلی لەلایەكیی ترەوە بكەین، كە هەر چەندە خاڵێكی هاوبەش لە نێوانیاندا نادۆزیتەوە بۆ بەراوردكاری.. بەڵام خۆی دەكرێت میدیای كوردی بەشێوەیەكی گشتی چاو لە ماسمیدیای سویدی بەگشتی و جیهانی بەتایبەتی بكات بۆ ئەوەی دەرسێكی لێ فێر ببێت و تاوەكو چیتر ڕۆڵی
هاندانی نێگەتیڤ و ئاژاوەگێڕی لە نێوان كۆمەڵگە لەلایەك و حیزبەكانی دەستهەڵات و حیزبە ئۆپۆزسیۆنەكانیش لەلایەكی ترەوە دروست نەكات.. كە لە ماوەی زێدەتر لە بیست ساڵی ڕابردوودا ئەو میدیا سوواوەی دەستهەڵاتی كوردی بە ئۆپۆزسیۆنیشەوە لە نێو كۆمەڵگەی كوردیدا دەیگێڕن و نەوەیەكی شەڕانگێزیان بەبەرهەم هێناوە و لە جیاتی هۆشیاری نەتەوەیی و ئامانج و خواستی نەتەوەیمان لە پێش هەموو كردار و كردەوەیەكی قێزەوەن بووایە، كەچی نەوەیەكی ناهوشیاریان بەداخەوە دروست كرد.
هەر بۆنموونە :
ساڵی پار هەر لەو كاتانە بوو گەنجێكی عەرەب كە لەدایك و باوكییەوە عەرەبی فەلەستینی و ئوردنی بوو و لە دایك بووی شاری بەغدا و لەتەمەنی 10 ساڵانەوە بەخانەوادەوە هاتبوونە سوید، خوێندنی زانكۆی لە سوید تەواو كرد بوو، لە رێكخراوی تیرۆرستی ئەلقاعید دا كاری دەكرد و لە هەوڵێكی تیرۆكاری لە سەنتەری شاری ستۆكهۆڵم دا خۆی تەقاندەوە…
هەڵبەتە ئەرك و وەزیفەی ماسمیدیای سویدی دوای خۆ تەقاندنەوەكە چی بوو..؟
دوای ئەو ڕووداوە نەخوازراوە میدیای سویدی بە گشتی ڕوڵێكی مرۆڤدۆستانە و پێكەوە ژیانی هەموو پێكهاتەكانی فرە نەتەوە و فرە ئایین و مەزهەبی لە نێو كۆمەڵگەی سویدی بە هەموو پێكهاتەكانیەوە هێنایە كایەوە و وەك هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگە لەلایەك و هۆشداریشی بەحیزبی دەستهەڵات و ئۆپۆزسیۆن لەلایەكی ترەوە دا و ئاگاداری كردنەوە كەهەموو كۆمەلگەی عەرەب و وڵاتانی ئیسلامی نین كە تیرۆریست بن، بەڵكو رێكخراوێكی نەخوازراوی جیهانی عەرەبی و ئیسلامییە بەسەرناوی رێكخراوی ئەلقاعیدەیە ئەو كارە تیرۆكارییان لە سەنتەری شاری ستۆكهۆڵم لە ڕێگای گەنجێكی بەبێ ئەزموون جێ بەجێ كردوە.
ئەوەیە میتود و ئەرك و وەزیفەی میدیای پرۆفیشنێڵ و مۆدێرن لە جیهانی وڵاتانی پێشكەوتوودا كە سوید یەكێكە لە بواری میدیایی دا ڕۆڵێكی گرنگ و كاریگەری خۆی هەبووە و هەیە.
مخابن بیست ساڵ زێدەتر مەكینەی كۆن و سوواوەی میدیای حیزبی لە كوردستانی دوای ڕاپەریندا لەسەر عەقڵیەتی تاك بەتاكی كۆمەڵگەی كوردی كار دەكات و نەوەیەكی بێ ئەزموونی سیاسی و نەتەوەیی و بەبێ بەرپرسیاریەتی بەرامبەر بە ئەمڕۆ و ئایندەی كوردستانی بەبەرهەم هێناوە.
لە كوردستانێك 99% ی میدیایەكەی حیزبی بێ چۆن دەتوانێت كۆمەڵگەیەكی تەندروست دروست بكات؟.
سەندیكای ڕۆژنامەنووسان نەقیبەكەی پارتی و جێگرەكەی یەكێتی و هەموو بڕیار و ڕاسپاردەكانی هەر دوو حیزبی دەستهەڵات شۆڕبۆتەوە نێو ئەو سەندیكایە و دەیان سەندیكای تر و رێكخراو و بەناو مەدەنی و كەگوایە هەموو هەر ئازادەن، كە لە ڕاستیدا وانییە..
هەتا ئێستاكە لە كوردستاندا پەیرەوی حیزبی حاكم دەكرێت و
یەك سەرۆك و پیرۆزی تاك سەرۆكی شۆڕكراوەتەوە نێو تاك بەتاكی كۆمەڵگەی كوردی لەلایەك و گشت سەندیكا و رێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی و لەسەرووی هەمووشیانەوە لە سەندیكای ڕۆژنامەنووسی كوردستان و میدیای حیزبی ئەو ئەرك و فەرمانانەی خۆیانیان جێ بەجێ كردوە و بەربدەوامیشی پێ دەدەن.
لەباوەڕشدام نزیكەی بیست ساڵ زێدەتر لەجیاتی دەستبەرداری لە كورسی دەستهەڵاتدا ببن، دیكتاتۆرییەت مەزن دەكەن..؟!!!!
پێویستە لە ئایندەیەكی نزیكدا میدیای كوردی لە باشووری كوردستاندا بەحیزبی دەستهەڵات و ئۆپۆزسیۆن و ئەهلیشەوە میتود و ئەرك و وەزیفەی خۆیان بگۆڕن… ئەگەرنا ئایندەیەكی خراپتر چاوەرێی ئەزموونی ئازادی كوردستان دەكات.
یان حیزبی دەستهەڵات بانگەشەی ئەوە لە رێگای میدیای خۆیانەوە دەكەن و دەبێژن: بەهاری عەرەبی هیچ كاریگەری لەسەر ڕەوشی كوردستاندا نابێ، خۆ ئێمە بە ئینقیلاب نەهاتوینە سەر حوكم، بەڵكو لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە دەستهەڵاتمان بەدەست هێناوە..
ئەز پێموایە ئەو دید بۆ چوونانە بۆ ئایندەی كوردستان لە جێگەی خۆیدا نییە و بەڵكو بەهاری عەرەبی پەیوەندیێكی پتەوی بە باردۆخی كوردستانیشەوە هەیە، ئەگەر خۆیان وەك میتود و ئەرك و وەزیفەی حوكمڕانی لە سیاسەتی كوردیدا نەگۆڕن و پاكسازی و چاكسازی لەنێوان دامودەزگای حكومی و حیزبی فەرمانرەوادا نەكرێت گەورەترین بەهاری كوردی چاوەڕوانتان دەكات.
• خوێندكاری دوا ساڵی دكتۆرا دەربارەی میدیای سویدی بەگشتی و ڕۆژنامەی ئافتۆنبلادت بەتایبەتی.
