گرێی ئیلیۆشچكا
رێبوار رەزا چوچانی
(دۆستۆفسكی) لە رۆمانی (برایانی كارامازۆڤ)دا، باس لەو قەهرە زۆرە دەكات، كە منداڵەكان لە ناخی خۆیاندا هەڵی دەگرن و هەمیشە لەگەڵ ئەو قەهرەدا دەژین و پیلانگێڕی دەكەن، بۆ تۆڵە كردنەوە لە نەیارەكانی باوكییان، یان ئەو كەسانەی لە یەكێك لە چركەساتەكاندا، ئازاری داون، لەم رێگەشەوە كاری كردووە لەسەر درووست كردنی مرۆڤێك، كە بە هۆی لە ژێرپێنانی كەرامەتی ئینسانییەوە هەم توندوتیژە و هەمیش ئازاردراوە، واتە لە رووی سایكۆلۆجییەوە، ئەو كاراكتەرە لە ناو شڵەژانێكی گەورەدا دەژی، هەموو خەم و ئازارەكانی، هەموو خەون و چارەسەرییەكانی بۆتە تۆڵە كردنەوە.
ئەم حاڵەتە خستنەڕووی شڵەژانی سایكۆلۆجی مرۆڤێكە، كە بەهۆی مانەوە لە ناو یادەورییەكی غەمگیندا، توشی داڕمان بووە، یادەوەرییەك كە هەر چركەیەك دەگرێتەوە سەری، دەبێتە هۆی كولاندنەوەی ئەو برینە قەتماغەبەستووەی كە لە ناخیدا درووستبووە، كە من ئەم دۆخە ناو دەنێم گرێی (ئیلیۆشچكا).
(ئیلیۆشچكا) یەكێكە لە كاراكتەرەكانی رۆمانی (برایانی كارامازۆڤ)ی نووسەری رووسی (دۆستۆفسكی)، (ئیلیۆشچكا) كوڕی پیاوێكی هەژارە بە ناوی (نیكۆلای ئیلیچ ئیسنگیریف)، كە پێشتر سەروانی سوپای پیادەی روسیا بووە و دواتر خانەنشین كراوە، بەڵام لە یەكێك لە بازاڕەكاندا، لەلایەن (دیمتری فیدیۆر پاولۆویچ)ەوە كە یەكێكە لە ئەندامانی بنەماڵەی كارامازۆڤ، هێرش كراوەتەسەری و لێیدراوە و هەستی ئینسانی بریندار كراوە، ئەویش بە چاوی خۆی دیمەنی لێدانەكەی باوكی بینیوە، ئەم دیمەنە دەبێتە مۆتەكەیەك لە ژیانی و لەگەڵی دەژی، بۆیە هەریەكێك لە بنەماڵەی كارامازۆڤەكان دەبینێت، وەك دوژمنێك حسابی بۆ دەكات، بە جۆرێك كە (ئالیوشا)ی برای (دیمیتری) هەرچەندە لە دەست كۆمەڵێك منداڵ رزگاری دەكات و باشەی لەگەڵ دەكات، بەڵام گاز لە دەستی دەگرێت و برینداری دەكات، ئەو گاز گرتنەش وەك یەكێك لە هەوڵەكانی بۆ تۆڵە كردنەوە دەبنینێت.
ئەم رووداوە بە دیوێكی تردا بیرهێنانەوەی ئەو دیمەنانەیە، كە مرۆڤەكان لە سایەی ستەمكاری و توندوتیژی و نەبوونی سەروەری یاسا و عەدالەتی كۆمەڵایەتی، چۆن هەست بە كەمی و شكاندن و لە ژێر پێنانی كەرامەتی ئینسانییان دەكەن، چۆن مرۆڤ لە ناخەوە توشی داڕمان و خەمۆكی دەبێت و تەنها تۆڵەكردنەوە ئاوی دڵی دەدات، لەو كاتەشدا هەستە ئینسانییەكان و بەزەیی و حورمەت و سەرمایە رەمزییەكانی مرۆڤ پشتگوێ دەخرێت.
ئەم هەوڵەی (دۆستۆفسكی)، بۆ خستنەڕووی راستییەكە، كە تا ماوەیەكی زۆر لە ناخی مرۆڤەكاندا خۆی دووبارە دەكاتەوە، بۆیە هەمیشە توندوتیژی برەوی پێدەدرێت و لە هەر دەرفەتێكدا، مرۆڤەكان بە دوای تۆڵەوە وێڵن، بە جۆرێك تۆڵە كردنەوە دەبێتە بەشێك لە بیركردنەوەیان، بەرەنجامی ئەم بیركردنەوەش لە ئاستی تاك و گرووپگەلەكاندا رەنگدانەوەی دەبێت و دەبینین لە یەكێك ساتەوەختەكاندا، تۆڵە كردنەوە دەخەنە پێشەوەی هەموو كارەكانەوە، ئەمەش دەبێتە فاكتەرێك بۆ بەردەوامیدان، بە كێشە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان و لە فۆرمێكی توندوتیژدا برەویان پێدەدرێت.
سەیركە لەو كۆمەڵگەیانەی كە حورمەتی ئینسانی ژێر پێ دەخرێت و حساب بۆ ئینسان ناكرێت وەك سەرمایەیەكی گەورە، ئازادییە فەردییەكان ژێر پێدەخرێت و دەسەڵاتە تۆتالیتارییەكان لە حوكمدان و دەست بەسەر سەرجەم جومگەكانی كۆمەڵگەدا دەگرن، یەك فۆرمی ژیان و تێگەشتن بۆ مرۆڤ دیاری دەكەن و فەرمانەكانی ئەوان دەبنە رێنامە و ئاشتی كۆمەڵایەتی بە هێز و زەبر و زەنگ دەچەسپێت و بەشێك لە مرۆڤەكان لە بێدەنگیدا دەكرێنە قوربانی، بەڵام دواتر دەبینین لە یەكێك لە چركەساتەكاندا، قەهرەكان دەقێنەوە و فەوزای گەورە و قەسابخانەی گەورەی تۆڵە كردنەوە بەدوای خۆیاندا دەهێنن، لەو ساتەشدا دیوە دڕندەییەكەی مرۆڤ بە دیار دەكەوێت و كوشتن و توڵە كردنەوە، دەبێتە كارێك كە چێژ بە خەڵك دەبەخشێت.
لە ئاستێكدا كوشتاری دەستە جەمعی و تۆڵە كردنەوە لە شێوەی كەرنەڤاڵدا رێك دەخرێت، (رێك وەك كوشتاری ئەمنە سوورەكەی سلێمانی، لە ساتەوەختی راپەڕینی ساڵی 1991).
سەیركە ئەو وڵاتانەی كە بەهاری عەرەبی گرتنییەوە، بە تایبەت وڵاتەكانی وەك (لیبیا) و (یەمەن) و لەسەرووی ئەمانەشەوە (سوریا)، چۆن تۆڵە كردنەوە لە یەكتری رەواجی گەورەی پەیدا كردووە، كە لە دوای كردنەوەی دەروازەیەك بۆ هاتنە پێشەوەی هێزە جیاوازەكان و مانفیستكردنی خۆیان لە رێگەی هێز و بەرجەستەكردنی توندوتیژی، كە ماوەیەكی زۆر لە ناو چەپاندنێكی گەورەدا بوون، لەلایەكی تریشەوە هەوڵدانی دەسەڵاتەكان بۆ مانەوە، هەمدیسان ئەوانیش بە هۆی بەكارهێنانی تونترین ئامرازەكانی سەركوتكاریدا، چۆن كوشتن ئاسایی و ئاسان دەبێتەوە و لایەنەكان بۆ یەكتر سڕینەوە دەست دەدەنە چەك و ئیتر سەرلەبەری كۆمەڵگەیەك و وڵاتێك رووبەڕووی كارەساتی گەورە دەكەنەوە.
سەیركە لە كۆمەڵگەی كوردیدا، لە ئاستێكدا تۆڵە كردنەوە بۆتە بەشێكی دانەبڕاوی بیركردنەوەی تاك و لەوێشەوە بۆتە شعوورێكی دەستە جەمعی، هەر ئەم بیركردنەوەیە لە ناخی تاكەكاندا، وای كردووە، كە تا هەنووكەش كۆمەڵگەی كوردی یەكێك بێت لەو كۆمەڵگەیانەی كە ئینسان تێیدا زوو دەبێتە قوربانی و لە هەر سەردەمێكدا، توندوتیژی لە ژێر ناوی جیاواز و فۆرمی جۆربەجۆردا، خۆی نمایش دەكاتەوە.
ئەگەر ئێمە سەیری مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستان بكەین، خوێنڕێژی كارێكی بەردەوام بووە و لایەنە سیاسییەكان بۆ مانەوەی خۆیان، توندوتیژییان بە تاكە چارەسەری زانیووە، ئەم خوێنڕێژییەش دەیان و سەدان چیرۆكی تراژیدی تۆڵە سەندنەوەیان بەدوای خۆیاندا هێناوە، بە جۆرێك كە تۆڵە كردنەوە و توندوتیژی بەهۆی خوێنڕێژی لایەنە سیاسییەكانەوە، پەڕیوەتەوە ناو گروپە كۆمەڵایەتییەكان و لە هەموویشی ترسناكتر، گرێی (ئیلیۆشچكا)ی لای زۆربەی تاكەكان درووست كردووە و لە رووی سایكۆلۆجییەوە، مرۆڤی كوردییان خستۆتە سەر رێچكەیەك، كە هەم توندوتیژە و هەم وێڵی دوای هەلێكە، بۆ تۆڵە كردنەوە.
تا ماوەیەكی درێژخایەن، مرۆڤەكانی ئەم كۆمەڵگەیە، وەك وێڵگەرێك بە دوای هەلێكەوە وێڵن بۆ تۆڵە كردنەوە لە یەكتری، بەرەجامەكەشی مانەوەی توندوتیژی و سادەبوونەوەی كوشتن و ئاسایی بوونەوەی كارەساتەكانە، لەو دۆخەشدا توندوتیژییەكان پانتایی زیاتر وەردەگرن و دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی مرۆڤی تێكشكاو و گیرۆدەبووی گرێی (ئیلیۆشچكا)، چونكە هەموو ئەو مرۆڤانەی كە درووست دەبن، بە درێژایی ژیان لە ناو ململانێیی ناتەندرووست و لە زۆر حاڵەتیشدا خوێناویدا دەبن، ئەمەش تەنها راستییەكمان بۆ دەردەخات، كە سەرجەم مرۆڤەكانی ئەم كۆمەڵگەیە، مرۆڤی دوای جەنگن، لە رووی سایكۆلۆجیشەوە، كاریگەری نێگەتیڤیان بەسەرەوەیە، بۆیە تۆڵە كردنەوە وەك پەتایەكی درمی كوشندە، لە كۆمەڵگەی كوردیدا تەشەنەی سەندووە و هۆكارەكانی مانەوە و بەردەوامی پێدانیشی رۆژ بە رۆژ روو لە زیادییە.
facebook.com/chwchani
