مەلیك فەیسەڵی یەكەم مەسیحی رۆژهەڵات بوو یان سەلاحەدین ئەیوبی عێراق؟
توێژەرێكی عێراقی: هێنانی فەیسەڵ بۆ عێراق ئیستراد بوو، بەڵام ئیسترادێكی باش بوو
فەیسەڵ خەلیل
عێراقی نوێ ئەو وڵاتەیە، كە دوای ئەوەی لەعوسمانییەكان وەرگیرایەوە، لەساڵی 1920 دروستكرا، دوای ئەو مێژووە 38 ساڵ حكومڕانی مەلەكی تێدا ئەنجام درا، دوای روخانی مەلەكیەت لەعێراق و دوای 5ساڵ بەسەر دروستبوونی دەوڵەتی كۆماری بەعسییەكان كۆدەتای یەكەمیان لەساڵی 1963 ئەنجام داو لەساڵی 1968یش كۆدەتای دووەمیان ئەنجامدا، ئیتر تا ساڵی 2003 عێراق بە دەست بەعسییەكانەوە بوو، واتە نزیكەی سی و پێنج ساڵ بە دەست بەعسییەكانەوە بوو، بۆ هەشت ساڵیش دەچێت كە عێراق لەدەست بەعسیەكان رزگار بووە، كەچی تیرۆر و گەندەڵی و شەڕی تایفی نەیهێشتووە خەڵكی ئەو وڵاتە ئاسوودە بێت، ئەوانەی بە تەمەنن و سەردەمی مەلەكیان لەعێراق بینیوە باس لەوە دەكەن، كە هێمنترین ساڵانی عێراق ئەو ماوەیە بووە، كە مەلەكیەت لەعێراق بووە، پێشیانوایە كە مەلیك بەلای خەڵكەوە خۆشەویست بووە.
زۆرن ئەو بەسەرهاتانەی كە وەك بەڵگەی پاكی سێ مەلیكەكەی عێراق دەهێنرێنەوە، یەكێك لەوانە باسی ئەوە كراوە، كە رۆژێك خۆشەویسترین قاوەچی مەلیك فەیسەڵی یەكەم لەلایەن دادگا گیراوە، لەسەر ئەوەی ئەو قاوەچییە لەپیاوێكی داوە، دوای ئەوەی سەرۆكی پاسەوانەكانی مەلیك دەچێتە لای دادوەر و پێی دەڵێت مەلیك فەیسەڵ ناتوانێت دەستبەرداری ئەو قاوەچییە بێت، قازی داواكەی رەتدەكاتەوە، كاتێكیش سەرۆكی پاسەوانەكان دەگەڕێتەوە لای مەلیك فەیسەڵ و پێی دەڵێت “قازی داواكەی ئێمەی رەتكردەوە”، مەلیك زۆر بە ئاسایی وەڵام دەداتەوە و هەرچەندە زۆریش پێویستی بەو قاوەچیە هەبووە و دەڵێت “قازی چاكتر لەئێمە لەكاروباری خۆی دەزانێت”. سیاسی كۆچكردووی كورد فوئاد عارف لەبەشی یەكەمی بیروەرییەكانیدا، باس لەوە دەكات چۆن لەقوتابخانەی سەربازیدا كوڕی مەلیك فەیسەڵی ناسیوە، فوئاد عارف باس لەوە دەكات، كە غازی كوڕی مەلیك فەیسەڵ لەگەڵ ئەواندا لەقوتابخانە بووە، وەك هەر قوتابییەكی ئاسایی هەڵسوكەوتی كردووە و چەند جارێكیش مەلیك فەیسەڵ سەردانی قوتابخانەكەی كردووە و بە بەرچاوی خەڵكەوە داوای لەبەڕێوەبەر كردووە، كە هەر وەك قوتابییەكی ئاسایی هەڵسوكەوت لەگەڵ غازی كوڕی بكەن، ئایا ئەم سەربووردانە واقیعن یان بەشێكن لەو خەیاڵەی نۆستالیژای عێراقییەكان دروستی دەكات، یان بەشێكی راستەقینەن لەمێژووی عێراق؟ یان ئەو 38 ساڵی رۆژگاری مەلەكی بە بەراورد لەگەڵ 35 ساڵەكەی بەعس وا لەخەڵك دەكات لەنێوان خراپ و خراپتر خراپەكە وەك پێدراوێكی باش قبوڵ بكەن، بەو واتایەی كە بیینی رۆژگاری بەعس وا لەخەڵك دەكات كە رۆژانی مەلەكیەت بە باشتر بزانێت؟
زۆرن ئەو مێژوونووسانەی كە عێراقی مەلەكی بە باشتر دەزانن، نەوەك سەردەمی كۆماری، یەكێكیش لەو بیرمەندانەی عێراق كە فالح عەبدولجەبارە لەوتارێكیدا كە بەشێكی لە (سڤیل) بە كوردی بڵاوكرایەوە، نوسیبووی “كە لەسەردەمی مەلەكیەت لەعێراقدا هیچ ئاماژەیەكی تۆتالیتاری نەبووە، بەپێچەوانەوە دوای 15 ساڵ بەسەر تێپەڕبوونی تەمەنی حوكمی كۆماری لە عێراق، دەسەڵاتی ئەو وڵاتە بەرەو تۆتالیتارییەت براوە”. جیا لەوەی كە لەڕووی ناوەڕۆكی باشی و خراپی ئەو دەسەڵات تا ئێستا مشتومڕی لەسەر دەكرێت، هەندێك لەتوێژەران و مێژوونووسان ئاماژە بۆ سەرەتای دامەزراندنی مەلیك فەیسەڵی یەكەم دەكەن و بە هاوردەی بەریتانیای دەزانن، بۆیە بەر لە هەموو شتێك مەلەكیەتی عێراق بە ناشەرعی دەزانن، بەر لەوەی باس لەباش و خراپی ئەو شێوە حكومڕانیەی عێراق بكەن. مەلیك فەیسەلی یەكەم لەسوریا دەژیا، دوای ئەوەی بەریتانیا عێراقی داگیركرد، نەیتوانی حوكمڕانی ئەو وڵاتە بەداگیركراوی بكات، بۆیە بیری لەوە كردەوە، كە كەسێك وەك مەلیك بۆ عێراق دابنرێت، بۆ ئەو مەبەستەش كۆنگرەیەكی لەقاهیرە بەست، چەرچل كە ئەو كات وەزیری موستەعمەرات بوو، سەرپەرشتی كۆنگرەكەی دەكرد، ئەوەبوو لەو كۆنگرەیە مەلیك فەیسەڵ كرا بە مەلیكی یەكەمی عێراق و دواتریش كە هاتە عێراق راپرسییەك كرا و حكومەتی عێراق مەلیكی قبوڵ كرد، هێنانی مەلیك فەیسەڵ بەمجۆرە وا لە توێژەران دەكات كە مەلیك فەیسەڵ بە ئیستراد و دواتریش بە ناشەرعی بزانن، بەڵام توێژەری عێراقی (عقیل الناسری) پێیوایە هێنانی فەیسەڵ بۆ عێراق كارێكی خراپ نەبووە، لەلێكۆڵینەوەیەكدا باس لەهێنانی مەلیك فەیسەڵ دەكات و دەڵێ “راستە هێنانی فەیسەڵ وەك هێنانی شتومەك سەد لەسەد ئیستراد بوو، بەڵام ئیسترادێكی خراپ نەبوو”.
لێرەدا ناتوانرێت بەوردی باس لە ئەو سێ مەلیكەی عێراق بكرێت، بەتایبەتیش كە دەزانرێت دەیان كتێب لەسەر ژیان و مردنیان نووسراوە، كە یەكەمیان فەیسەڵی یەكەم بوو ماوەكەی 1920 تا 1933 بوو، دوای ئەویش مەلیك غازی بوو كە ماوەكەی لەساڵی 1933 تا1939 بوو، سێیەمیش مەلیك فەیسەڵی دووەم بوو، كە بچووكترین و دوا مەلیكی هاشمییەكان بوو لەعێراق، ئەو لە دوای باوكی بووە مەلیك، بەڵام بەهۆی ئەوەی منداڵ بوو، لەلایەن خاڵیەوە ئیدارەی كاروبارەكان دەكرا و لەتەمەنی 18 واتە لەساڵی 1953 حوكمڕانی وەرگرت و دواتر لەشۆڕشی گەلاوێژدا كوژرا و كۆتایی بە دەسەڵاتەكەی هات.
دوا كتێب كە لەبارەی مەلیك فەیسەڵ نوسراوە لەلایەن توێژەرێكی سوریەوە بوو، بە ناوی “مەلیك فەیسەڵ كوڕی حوسێن دامەزرێنەری دەسەڵاتی عەرەبی لەسوریا و عێراق” لەكتێبەكە لەپەرەگرافێكدا لەبارەی وەسفی مەلیك فەیسەڵ هاتووە “بەریتانیەكان بە كەسێكی جوان و رێك و سیاسیەكی بە توانا و خاوەن كەسایەتیەكی مەلەكی راستەقینەیان وەسف كردووە، سەرۆكی ئەمریكیش ویسلۆن بە مەسیحی رۆژهەڵاتی وەسف كردووە، دەشگوترێت كەسێكی سادە و بێ فیز بووە، هەرگیز پارەی بۆ خۆی گل نەداوەتەوە، ئەو رۆژەی سوریای بەجێهشتووە پارەی سەفەری نەبووە، سیاسیەكی بەریتانیش ئەو كات وتویەتی كە لەلایەن عێراقییەكانەوە وەك سەلاحەدین ئەیوبی بووە، مەحمود عەباس عەقادی نووسەری گەورەی عەرەبیش مەدحی كردووە، بە خاوەن ئەو كەسایەتیە وەسفی كردووە، كە دەبێت بە هەموو شێوەیەك حیسابی بۆ بكرێت”.
لە گۆڤاری سڤیل چاپکراوە
