محسن ئۆسمان
گەنگەشە ل هەمبەر ئۆلێ رەوشتی!
دیاری بۆ رێبەر کوردۆ/ پێشکێشکەرێ بەرنامێ “مێتۆد”
بەشێ دووێ/ داوی
پەیڤەک
دەما درووشمێ “ئیسلام چارەیە” دهێتە بلندکرن، مرۆڤ راستی پرسیارەکێ دهێت، گەلۆ ئیسلام بۆ “کێ، کەنگی و چ جهان” چارە بوو/ چارەیە؟ ئەگەر ئیسلام چارە بیت، چما هەر ژ دەما کۆچبەریا مەدینێ/ 622ز و تاکو پەیدابوونا داعش/ هەر جهێ ئیسلاما سیاسی لێ هەی، ئارێشە و کوژتنن؟! ئەرێ ما ئۆلان ئالاڤێن چارەیێ، ب تایبەتی ل سەردەمێ گلۆبالێ هەنە؟ بنێرە دەما گەلێن هەژارێن دەستی و ئەقلی راستی ڤان درووشمان دهێن، ب گەرمی تەڤلی دبن و ل داویێ راستی دوورهێلەکێ دژوارێ جودا دهێن، لەورا خوە ل بن چادرا بێهیڤیبوونێ دبینن!
|
ل جڤاکێن دەسپێکێ ل ژێر پرۆسێسا “خێر و شەر”، خواستیە رێزانیا ژیانێ، ئێدی ئۆل وەک رێکخستن و دەستوورەکێ بۆ برێڤەبرنا ژیانا جڤاکێن بەرێ هاتیە بکارئانین. ل جڤاکێن کەڤنار خوداڤەند وەک گیانەوەران وێنەکرینە، لێ ل جڤاکێن شارستانی خوداڤەند وەک مرۆڤ وێنەکرینە، بنێرە “ب لاتینی خوداڤەند ــ Divinatio، ب واتەیا وەک مرۆڤ ــ Manlike دهێت”(1).
ئۆل دیارەکا جڤاکیە، دڤێت مرۆڤ ب رێکا دیرۆک و دوورهێلی ل ئۆلی بنێریت، کو خرۆسکەکا جڤاکی مرۆڤی پالددەتە پاراستنا تیتال و بیردانکێن بەرێ. ئۆل ب خوە ژ ژانگرتنێن سروشتی هاتیە، لەورا جڤاک بێی ئاوێردە و پیرۆزی نابن، بەلێ ل جڤاکێن کەڤنەشووپ و ڤەمای، نەبەس ئۆل ب ئاوایێ خرۆسک و دلینی وەرگرتیە، بەلکو ب چاڤلێکرن و روومەتی!
ئارێشێن مەزنێن ڤان وەلاتان نە ژ باوریێ، بەلکو ژ رێکێن باوریێ دهێن. بنێرە ل ڤێرێ تەنێ ئۆل بۆ وارێ گیانییە، لەورا ژیانا مە تا داویێ رادەستی وەهمێ بووویە! هشمەندیا ئیسلاما سیاسی هێشتا بەری هزار سالان دژیت، بباوەرین دەم هاتیە کۆچبەری ژ “خوە بۆ خوە/ یێ دی” بهێتەکرن، چونکو هشمەندی ژێدەرێ واتەیێ و دەسپێکا منا تێگەهشتنا یێ دییە. مرۆڤێن بەرێ وسا تێگەهشت بوون، کو مرۆڤ ب دلی هزر دکەت، لێ پشتی پێشکەتنا زانستان، ژ نوو زانی هزرکرن، گرێدایی مەژیە، بەلێ مخابن تا ڤێ سەردەمی ژی هشمەندێن کەڤنار هێشتا گوهداریا دلی دکەن. ب ئەنجام نابیت تەنێ ئۆل تەڤلی هەست و خرۆسکان بیت، بەلکو دڤێت دەربازی سینۆرێن ئەقلی ببیت.
هشمەندیا ئیسلاما سیاسی ل شوونا باژێری بکەتە قەلەم، دخوازیت بکەتە شیر، چونکو ئەڤ تێگەهشتنە ژیانێ ب رەقیا نێرینی و شیرێ خوە دبینن. ئیسلاما سیاسی هێشتا ب هشمەندیا شیر، غەزۆ و سەردەمێ شکەفتێ هزر دکەت، نزانیت سەرماداری دەسەلاتێ ل جیهانێ دکەت. بنێرە بایدن ل کۆنگرێ موینشن چ دبێژیت: “ئەم نکارین ئارێشێن جیهانێ چارەسەر بکەین و جیهان ژی نەشێت ئارێشێن خوە بێی ئەمریکا چارەسەر بکەت”(2).
||
ب درێژیا دیرۆکێ و تا نوکە گەنگەشە د ناڤبەرا ئۆلی و فەلسەفێ دا هەرا بەردەوامە، گەلەک جاران ژی تێگەهێ “فەلسەفا ئۆلی” دهێتە بکارئانین. ئۆل دخوازیت مرۆڤ بهێنە گوهەرین، لێ فەلسەفە مرۆڤان دگوهەریت، لەورا دڤێت ئالێ دلینیێ ئۆلی بکەڤیتە بەر گەنگەشێن هزری و فەلسەفی، داکو ئۆل ب گیانێ سەردەمی بهێتە تێرکرن.
گەلۆ ئەم چەوان سەرەدەریێ دگەل تێکستێ ئۆلی/ کەلەپووری یان تێکستی ئۆلی/ ئۆریگینال دکەین؟ بنێرە ئیسلاما سیاسی تێکستێن ئۆلی ب مێتۆدێ سێمیۆلۆژی راڤە ناکەن، بەلکو ب مێتۆدێ ئیدیۆلۆژی شرۆڤە دکەن، داکو وەک بەرژەڤەندی و دەسەلاتا سیاسی دگەل خەلکی بکار بینن. ل جهێ ئەم تێکستێن ئۆلی فام بکەین، ئەم ژ نەزانەبوون و ترسان تەسلیمی تێکستان دبین، ئها ئەڤ تێگەهشتنە پیرۆزیا کورەیا ئۆلی درست دکەت! لەورا ئیرۆ پێدڤیە خواندن و هەڤبەرکرنا تێکستێن ئۆلان، داکو تێگەهێ ئۆلی بهێتە فامکرن، چونکو نە تەنێ فامکرنا خوداڤەندی، بەلکو یا تێکستێن ئۆلی، هەر وەکو ل سەدێ هەڤدێ خواندن و هەڤبەرکرنا تێکستێن ئۆلێ یەهودی و مەسیحی هاتینەکرن.
ب گشتی مەبەست ڤەکۆلینا فەلسەفیا تێکست و گۆتارا ئۆلیە، بەلێ گەلۆ ئۆلێ ئیسلامێ رێکێ ددەت ب ئاوایەکێ ئەقلانی و فەلسەفی ل تێکستێن ئۆلی بهێتە ڤەکۆلین؟ بنێرە ل دەما خوە خەباتا موعتەزیلە ژی دخواست سەرەدەریێ دگەل ئۆلی ب ئاوایێ ئەقلانی بکەن، لێ هشمەندیا هشکا گرۆپێن ئیسلامی ئەو ژ ناڤبرن! ل ڤێ دەڤەرێ نەهێلان هزرمەندێن سیکولار پەیدا ببن، بنێرە دەما ئبن روشد گۆتی: “هەموو ئەقل پێغەمبەرن”(3). پشتی مرنا ناڤبری پەرتووکێن وی هاتنە سۆتن، چونکو باوردارێن ڤێ دەڤەرێ ب هشمەندیا دۆگما تێکستێن پیرۆز دخوینن! لەورا هابرماس دبێژیت: “ئەو دەڤەرا ڤاڤێرا د ناڤبەرا فەلسەفە و ئۆلی دا، ب خوە ئەردەکێ پری مینە ــ ئەلغامە”(4).
ب کورتی گەلۆ دبیت ڤەکۆلینەکا بێهودە ب ئالاڤێن ئەقلانی بهێتەکرن؟ مرۆڤ دکاریت ب ئاوایەکێ دی ژی بپرسیت، ئەرێ ما ئەقلانی د ڤێ هشمەندیێ دا هەیە؟! ئەرێ ما ئۆلێ ئیسلاما سیاسی ل ڤێ دەڤەرێ ئەقل هێلایە، داکو ب ئاوایەکێ ئەقلانی بکارن تێکستێن ئۆلی بهێنە دەنگدانێ؟ ئێدی ئەگەر ئیسلاما سیاسی کاری با بەرسڤێن وەرارا ئیرۆ یا ژیانێ ژ تێکستێن خوە یێن ئۆلی دەربینن، پەنا نەدبرە بەر تێرۆرێ.
داوی
ب ئەنجام چەوان ل دەمێ خوە پرسیارا کانت “رەوشەنگەری چیە؟” هزرمەند و فیلۆسۆفێن رۆژئاڤا ئینانە دیالۆگ و ل بەرسڤ گەریانێ، دڤیا وسا ژی پرسا شەکیب ئەرسەلان “بۆچی ئیسلام پاشڤەما و گەلێن دی پێشکەتن؟” هشمەند و هزرمەندێن ئەرەب/ ئیسلام ئینابانە دیالۆگ و ل بەرسڤ گەریانێ، لێ وسا دیارە ئەو پرسیار بەری ژ دایک ببیت، هاتە ژ ناڤبرن! لەورا هشمەندێن ڤێ دەڤەرێ نکارین پرسا کانت “رەوشەنگەری چیە؟” بگوهەرنە پرسا “ئۆل چیە”؟
ب ئەنجام هێشتا ئەم ل سەردەمێ گلۆبالێ گرێدایی هشمەندیا ئەفسانێنە، بەلێ بنێرە ل “سەدێ پێنجێ بەری زانینێ ل یوونان، پرۆسێسا ئەفسانێ دەربازی تێهزرکرنا ئەقلانی کر”(5). ئێدی ب ڤان هزران، ئەم نکارین واتەیێ بدەینە ژیانێ، چونکو مە هەژاریا ئاموورێن راڤەکرن و تێگەهشتنێ هەنە!
مژارا بهێت
(دەولەت د هشمەندیا “سیکولار و ئۆلدار”ی دا/ دەولەت وەک کۆنتێکستەکا بورژوازی و سڤیلبوونێ) ب چەند بەشان…
ژێدەر
[1]) عزمي بشارة ـــ الدین و العلمانیة في سیاق تأریخي ـــ المرکز العربي للأبحاث و دراسة السیاسات، ج1، ط1، بیروت ــ لبنان، 2013 ص39.
2) مجموعة/ د. عدنان هیاجنة/ “رٶی إقلیمیة و دولیة للخارطة السیاسیة للوطن العربي” ـــ الخارطة السیاسیة للوطن العربي/ ما بعد الثورات العربیة ـــ مرکز دراسات الشرق الاوسط، ط1، عمان ــ الاردن، 2012 ص23.
3) العفیف الاخضر ـــ إصلاح الإسلام/ بدراستە و تدریسە بعلوم الأدیان ـــ حاورە: ناصر بن رجب و لحسن وریغ، منشورات الجمل، ط1، بیروت ــ لبنان، 2014 ص 86.
4) عابد نورة ـــ الظاهرة الدینیة عند هابرماس ـــ مجلة الحوار الثقافي، العدد:9، صیف 2016 ص86، مجلة فصلیة أکادیمیة محکمة، تصدرعن مخبر حوار الحضارات، التنوع الثقافي و فلسفة السلم، بجامعة مستغانم، الجزائر.
5) عزمي بشارة ـــ الدین و العلمانیة في سیاق تأریخي ـــ المرکز العربي للأبحاث و دراسة السیاسات، ج2، ط1، بیروت ــ لبنان، 2015 ص 189.
