عێراق و كوردستان لهدوای ئازادكردنی موسڵ
بەهرە حەمەڕەش: پرۆسهی ئازادكردنی موسڵ دهستپێكراوه، ئایا ئهو گرفتانهی دوای ئازادكردنی موسڵ بۆ كورد دێنه پێش چین و چاوهڕوانی چی دهكرێت ؟
نهمانی داعش لهموسڵ، نهمانی مهترسییه لهسهر كوردستان ؟
لهڕووی سیاسی و جوگرافی و سهربازییهوه، هیچ مهترسییهك لهدوای نهمانی داعش لهموسڵ چاوهڕوانكراوه بۆ كوردستان ؟ ئهگهر چاوهڕوانكراوه ئهو مهترسیانه چین ؟
ئایا سێبهر و مهترسی ئیسلامی توندڕهو لهسهر كوردستان نامێنێت ؟
كورد دهبێت چۆن خۆی ئامادهبكات بۆ قۆناغی دوای داعش لهموسڵ ؟
چی بكات بۆ ئهوهی ئهو مهترسیانهی ههستپێكراون كهم بكرێنهوه ؟
پهیوهندییهكانی ههولێرو بهغدا چۆن دهبن و دهبێت چۆن بن ؟
سەرتیپ جەوهەر:
پرسی رزگاركردنی موسڵ زۆر ئاڵۆزە، لەلایەك رەنگدانەوەی راستەوخۆی لەسەر بارودۆخی سیاسی باشوری كوردستان و ناوچە دابڕاوەكان و، هەروەك رەنگدانەوەی راستەوخۆی دەبێت بۆسەر رۆژئاوای كوردستان و كاریگەری لەسەر هاوكێشەی سیاسی لەناوچەكە دروستدەكات، ئەمە سەرباری كاریگەری بۆسەر ئەو ناوچانەی رزگارنەكراون لەباشوری شنگال و رۆژهەڵاتی ئەو شارە، هەروەها هێنانە پێشی بارودۆخێكی نوێ لەناوچەی دەشتی نەینەوا كە كەمینەیەكی عەرەب و زۆرینەی كوردو كریستیان و پێكهاتەی دیكەی لێ نیشتەجێیە.
لەسەر ئاستی باری سیاسی لە كوردستان، كاریگەری روون و گۆڕانێكی گەورە لەسەر كێرڤی دەنگی لایەنە سیاسییەكان دروستدەكات، بەتایبەت لەناوچەی شنگال و دەوروبەری، كە نزیكەی نیوملیۆن دانیشتوانی هەیەو ئێستا رێكخستنی پارتێكی سیاسی وەكو پەكەكە، بەهێزەو بەهێزێكی چەكداریی گەورەبوە بونیان هەیە، پێشبینی دەكرێت دوای رزگاركردنی موسڵ و گەڕانەوەی دانیشتوانی شنگال و سنون و خوارویی شنگال بارودۆخەكە گۆڕانی بەسەردابێت، چونكە پرسی هۆكاری ئەو نەهامەتییەی بەسەر خەڵكی شنگال و كوردانی ئێزیدی دێتەوە گۆڕێ و، كۆمەڵكوژیی و نەهامەتییەكان روونتر دەردەكەون و پرسی دادگاییكردنی ئەوكەسانەی بەرگریان لەناوچەكە نەكرد دوبارە دێتەوە بەرباس.
لەلایەكی دیكە لەدوای رزگاربونی موسڵ، شنگال دەبێتە واقعێكی نوێ بۆ هێزەكانی پەكەكەو مومكین نییە ئەوان دەست لەوناوچەیە هەڵگرن، بەتایبەت لەماوەی رزگاركردنی شنگالدا (وەك خۆیان ووتیان) زیاتر لە 300 شەهیدیان داوە، ئێستا حزبێكی نوێیان بەناوی پارتی ئازادی دیموكراتی پێكهێناوەو، ژمارەیەكی زۆر رێكخراو و سازی جیاوازیان لەژێر ناوی جیاواز بۆ رێكخستنەكانیان لە شنگال دروستكردووە.
من بۆخۆم پێشبینی گرژییەكی حەتمی لەناوچەكە دەكەم، هیوادارم ئەو گرژییانە نەگاتە ئاست پێكدادانی چەكداریی، چونكە ئەمە لەخزمەت كەسدا نییە، بەتایبەت ئێزیدییەكان هێشتا لەنەهامەتی هێرش و فەرمانی دەوڵەتی ئیسلامیی رزگاریان نەبووەو هێشتا برینەكەیان قەتماغەی وشك نەبووە، جارێكی دیكە شەڕو كوشتن ناوچەكە بگرێتەوە. هەر ئەوە نییە بەڵكو هێزی دیكەش لەناوچەكە هەیەو پێویستە وریایانە مامەڵە لەگەڵ دۆخەكەدا بكرێت.
خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە، كە رزگاركردنی موسڵ كاریگەری راستەوخۆی لەسەر رۆژئاوای كوردستان دەبێت. پەیەدە لەرۆژئاوای كوردستان لەچاوەڕوانیی رزگاركردنی موسڵ-دایە، تا بتوانێت لەڕێی عیراقەوە دەریچەیەك بكاتەوە بۆ هەناسەدانی رۆژئاوا، كردنەوەی ئەو دەریچەیەش چاوەڕوانكراوە، چونكە هەرەیەكە لە پەیەدە (پەكەكە) و حكومەتی عیراق، كە شیعە تێیدا هەردولا نەیاری هەڵسوكەوتەكانی توركیان.
لە 2011 وە لەوەتەی رزگاركردنی رۆژئاوای كوردستان لەلایەن پەیەدەوە، پارتی دیموكراتی كوردستان، بەتەواوی سنوری بەرووی رۆژئاوای كوردستاندا داخستوەو رێگە بەهیچ هاتن و چونێكی بازرگانیی و مەدەنیی نادات، تەنانەت بەدرێژایی سنور خەندەقی لێداوە، ئەم پرسە بووە بەیەكێك لەباسە گەرمەكان لەرۆژئاواو باشوری كوردستان، بەوپێیەی گرتنی سنور لەلایەن پارتییەوە هیچ بنەمایەكی یاسایی نییەو هیچ بڕیارێكی پەرلەمان پشتیوانیی ناكات، تەنها بڕیارێكی حزبییەو پەیوەندی بەداواو خواستی ئیقلیمیەوە هەیە بەتایبەت رژێمی توركیا، كە بەهەموو شێوەیەك دژایەتی بونی كورد دەكات لەهەموو پارچەكانی كوردستان.
لەگفتوگۆم لەگەڵ چەند سەركردەیەكی دەستڕۆیشتوی پەكەكە، ئەوان لەسەر رێنمایی و راسپاردەكانی عەبدولڵا ئۆجالان رێبەرەكەیان، پێویستە هێڵێكی گەرم لە شنگالەوە بەرەو موسڵ و لەوێوە بەرەو كەركوك و بەرەو سلێمانی بكەنەوە! پێیانوایە بەبێ بونی یەكێتی ناتوانن ئەزمونی ئیدارەی خۆسەری لە رۆژئاوای كوردستان گەشە پێبدەن، بۆیە دەبێ ئەو هێڵە گەرمە دروست بكەن.
لەماوەی چوار ساڵی رابردوو بەتایبەت لەدوای پێكهێنانی ئیدارەی خۆسەری لە 2014 وە یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، بەهەموو شێوەیەك هاوكاری پەكەكەی لە رۆژئاوای كوردستان كردووە، چ راستەوخۆ بەهاوكاریی ماددی، یان بەپێدانی چەك و پێداویستی بەرگریكردن.
بۆیەكەمجار لەڕێی فرۆكەی C130 لە رۆژی 20ی ئۆكتۆبەری 2014، ژمارەیەكی زۆر چەك و پێداویستی بەرەنگاربونەوەو دەرمان و پێویستی سەرەكی سەربازی بۆ شەڕڤانان، بەرلەهەڵدانەخوارەوەی بەچەند سەعاتێك لاهور شێخ جەنگی فەرماندەی هێزەكانی دژە تیرۆری یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، لەلاپەڕەی تایبەتیی خۆی لە فەیسبوك وەك مزگێنی هەواڵەكەی بڵاوكردەوە.
هەروەك بریت ماكگۆرك، نوێنەری تایبەتی باراك ئۆباما لەهاوپەیمانێتی دژی داعش، لە12ی ئۆكتۆبەری 2016 بەروونی ووتی ئێمە توانیمان لەڕێی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، چەك بۆ رۆژئاوا بنێرین و لەلێدوانێكی رۆژنامەوانییدا وتی “كاتێك داعش لەپێشڕەویدا بوو بۆ كۆنتڕۆڵكردنی تەواوی سنووری سوریا لەگەڵ توركیا، تەنها یەك شار مابوو داگیری بكەنو دوا ئامانجی ئەوان شاری كۆبانێ بوو، داعش بە هەزاران چەكداری دەڕژاندە ناو شارەكەوەو رەوشەكە لەڕاستیدا جێگای هیوا نەبوو، بۆیە راستەوخۆ من بڕیارمدا لەڕێگەی حزبێكی خاوەن پێگەو خاوەن هێزو سیاسەتی حەكیمانەوە، كاربكەین بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستانو رێگریی كردن لە كەوتنی یەكجارەكی كۆبانێ، ئەو حزبەش یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بەڕابەرایەتیی مام جەلال بوو لە باشووری كوردستان. ئاماژەی بەوەش كردووە كە یەكێتی، پەیوەندیی باشو برایانەی لەگەڵ سەرجەم كوردانی تر هەیە لە هەرچوار پارچەی كوردستان، بۆیە باشترین بژاردەی ئێمە بوو بۆ ئەوەی لەڕێگەیەوە بتوانین هاوكاریی كوردانی رۆژئاڤا بكەین، ئەوەبوو هەر لەڕێگەی ئەو حزبەوە ئەوەی ویستمان لەبەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان لە كۆبانێ، بەدەستمانهێناو دواجار شارەكە لەتاریكپەرستان پارێزراو هێزە كوردییەكان نەیانهێشت شارەكە بكەوێت”.
خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە لەگەڵ رزگاركردنی موسڵ، كێشەیەكی نوێ لەناوچە دابڕاوەكانی كوردستان لەسنوری شنگال و دەوروبەری تا دەگاتە تەلەعفەر دێتەپێش، ئەگەری شەڕێكی خوێناوی لێدەكرێت، ئەویش زۆربەی عەرەب و توركمانی سوننە بەتایبەت هۆزی (میتۆت)ی توركمان و (خاتون)ی عەرەبی سوننە مەزهەب لە تەلەعفەر، هاوكاریی زۆرباشی داعشیان كردووەو هەزاران كچی كوردانی ئێزیدیان بەكەنیزەك بردووەو هەزاران لاو پیرو ژنی كوردانی ئێزیدیان بەكۆمەڵ كوشتوەو تاوانی زۆر دڕندانەیان دەرهەق بەكورد كردووە، لەگەڵ رزگاربونی ئەو ناوچانە بێگومان تۆڵەسەندنەوەو لێپرسینەوە لەتاوانباران دەبێت بەشێك لەرووداو لێكەوتەی ناوچەكە، هەروەكچۆن توركمانە شیعەكانی تەلەعفەر بەرامبەر ئەو تاوانە قێزەونانەی لەلایەن عەرەب و توركمانە سوننەكان بەرامبەریان كراوە بێدەنگ نابن و بێگومان شەڕێكی خوێناوی چاوەڕوانی ناوچەكە دەكات.
هەروەك رزگاركردنی موسڵ پرسی دەشتی نەینەوا دیێتە گۆڕێ، چونكە لەدەشتی نەینەوا كەمینەیەكی عەرەب و زۆرینە كوردو كریستیانی (ئاشورو كلدان) هەن و ئەزمونی هێرشی داعش و چەوساندنەوەیان لەماوەی چەندین ساڵی رابردوو وادەكات، پێكهاتەكان بەجددی بیر لەچارەسەرێكی دیكە بكەنەوە، هەروەك ئێستا پرسی دوو لەتكردنی موسڵ بۆ دوو پارێزگا لەگۆڕێدایەو یەكێك لەئەگەرە بەهێزەكان ئەوەیە، دەشتی نەینەواو چەند قەزاو ناحیەیەكی دەورەبەری بكرێنە یەك پارێزگایەكی سەربەخۆ.
بۆ كورد زۆر گرنگە بەرلەوەی باس لەهەر پلانێكی دوای موسڵ بكات، پێویستی بە رێكخستنەوەی ناو ماڵی خۆی هەیە، بۆئەوەی بەپلانێكی هاوبەش و بەرچاورونییەوە قسە لەسەر ئایندەی موسڵ بكات، چونكە موسڵ هەم لەرووی جوگرافییەوە هەمیش لەرووی پێكهاتی دانیشتوانەوەو راستەوخۆ پەیوەندی بەهەرێمی كوردستانەوە هەیە. ئەوەی لەهەمویشی گرنگترە خۆ دابڕینی لایەنە سیاسییە سەرەكییەكانی كوردستانە، لەئەجێندا ئیقلیمییەكان سەبارەت بەموسڵ و هەموو لایەنەكان بەیەكەوە ئەجێندایەكی روونی كوردستانییان بەرامبەر ئایندەی ئەو شارە هەبێت.
