نوچەنێت
چی رووددەدات ئەگەر بڵێین داعش و قایدە نەک رکابەری ئێران نین، بەڵکوو قوتابی ئەم وڵاتەن؟ رەنگە لە روانینی یەکەم، ئەم ئایدیایە سەیر و سەمەرە و جێی پرسیار بێت، چونکە داعش و قاعیدە، دوو گروپی میلیشایی سوننەن، بەڵام حکومەتی ئێران شیعە مەزهەبە و بە رواڵەت یەکتر بەوە تاوانبار دەکەن کە مورتەدن. هەروەها لە یەکەم روانین، بوونی وەها پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان داعش و قاعیدە و ئێران لۆژیکی و مەعقوول نییە،هەر بۆیە دەبێ بۆ سەلماندنی ئەم پڕوپاگەندانە، بەها و ئامانجە هاوبەشەکان تاوتوێ و هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێ.
لەم بارەیەوە بۆ نموونە لە 10ی جونی 2016، طلحە عبدالرزاق، لێکۆڵەرێکی ئەنیستیتۆی ستراتیژی و ئاسایش، لە زانکۆی ئەکستری بەریتانیا رایگەیاند، کە دەوڵەتی ئیسلامی داعش، لە ئەگەری سەرکەوتنی، دەبێت کۆماری ئیسلامییەکی دیکە. ئەم لێکۆڵەرە، بە ئاماژەدان بە وێکچوونی هەڵسووکەوتی ئێران و قوتابییە گریمانەکراوەکانی دەڵێت: هەر دوو لایەن بە ناوی ئیسلامگەرایی لە ناوخۆ و دەرەوە کردەوەی تیرۆرستی ترسناک ئەنجام دەدەن و مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکەن. بەم حاڵەشەوە هەڵسووکەوتت هاوشێوە بۆ سەلماندنی پەیوەندی خیزانی لەم چەشنە بەس نییە.
بەڵگەکانی ئەمریکا، کە لە لایەن ویکیلیکسەوە بڵاو بوونەتەوە، باس لە پەیوەندی نێوان تاران و قاعیدە دەکەن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پێش قۆناغی سەرهەڵدانی داعش. لە 17ی نۆڤەمبەری 2006 ” The Guardian” لە راپۆرتێکدا بە پشت بەستن بە “راپۆرتی شەڕی عێراق، قاعیدە و تاکتیکی نوێ، بۆمب دانان و خۆکوژی رایگەیاند، تاران بە چەکدارانی قاعیدە لە عێراق کۆمەڵێک مەشق و راهێنانی تایبەتی کردووە. لە 9 مارسی 2016 لە باشوری نیۆیۆرک، دادگایەکی ناوچەیی لە بڕیارێکدا رایگەیاند، کە ئێران دەبێ بە هۆی رۆڵی تایبەتی خۆی لە یارمەتیکردنی ئەندامانی قاعیدە کە فڕۆکەیان رفاندووە، غەرامە بدات بە قوربانیانی رووداوە تیرۆرستییەکەی 11 سێبتامبەر.
سەرەتای ئەم پەیوەندییانە، دەگەرێتەوە بۆ ساڵی 1979، کاتێک شۆڕشی ئێران بوو بە نوێنگەی ئیسلامی سیاسی. ئاندرۆ پیک، شارەزا لە بواری تیرۆریزم لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە وتارێکیدا لە گۆڤاری” Foreign Affairs” دەڵێت، مەترسی ئیسلامگەرایی توندوتیژ ئامێزی سوننە تا ساڵی 1979 بوونی دەرەکی نەبوو. زۆر بە هەڵکەوت لە هەمان ساڵ توند ئاژۆکانی سوننە مزگەوتی”اعظم”یان خستە ژیر کۆنتڕۆڵی خۆیانەوە. ئەگەر چی لە راستیدا جیاوازی مەزهەبی جیدییان پێکەوە هەیە، بەڵام میلیشیاکانی شیعە و سوننە بۆ یەکەمین جار لەو ساڵەدا هاتنە سەر گۆڕەپانی جیهانی مۆدیڕن و ئیسلامگەرایی بناژۆخواز بوو بە سوژەیەکی نوێ و هەمێشەیی لە جیهاندا.
بە پەرەسەندنی توندئاژۆخوازی کە پێشتر لە مێژوودا بە خوێنی بناژۆخوازەکان ئاو درابوو، روانگەی ئیسلامگەرایی لە گەڵ زەمینەێکی ئامادە بەرەوڕوو بوو. دواتر هەوڵەکانی ئێران بۆ هەناردەکردنی شٶڕشی ئیسلامی بۆ سوریا و عێراق، ئۆکسیجنی پێویستی بۆ سەرهەڵدانی داعش، وەک جێگرەوەیەکی مەترسیداری قاعیدە فەراهەم کرد. رژێمی ئێران بۆ بەهێزترکردنی ئەسەد و بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی عێراق، لە رێگەی پشتیوانی کردنی لە کوشتاری تایفیگەری بە دەستی میلیشیاکان، لە شوێنەکانی وەک فەلوجە، ناراستەوخۆ کەڵکی لە داعش وەرگرتووە.
بە لۆژیکیش بێت، دەبێ قاعیدە و داعش دوژمنی خوێنی و سوێندخواردووی ئێران بن، بەڵام ئەم لۆژیکە قووڵ ناڕوانێ کە دوژمنانی لەم چەشنە، لە روانگەیەکی ئاخرزەمانی کە لە ئیسلامدا هەیە، ئیلهام وەردەگرن و لەم خاڵەدا هاوبەش و بە یەکەوە بەستراون. هاوکات کە دوژمنایەتی یەکتر دەکەن، هاوکاتیش دوژمنانی سوێندخواردووی بەها سێکۆلار و رۆژئاواییەکانن.
ئەمریکاش پێویستی بەوە هەیە قاعیدە و داعش لە ناوببات، بەڵام نابێ ببێتە هۆی بەهێزتربوونی ئێران و تۆوی بەرەی دواتری ئەم بنەماڵە ژەهراوییە نەچێنێ. بەم پێیە، سیاسەتی پراگماتیستی ئۆباما، لە ئیهمال کردنی و چاوپۆشی کردنی یارمەتییەکانی ئێران بۆ گروپە شیعەکان و رۆڵی سوپای پاسداران لە عێراق، یەکێک لە گەورەترین هەڵەکانە.
قوتابیانی ئیسلامگەرا
بە بۆچوونی “نواف عبید” مامۆستای زانکۆی کێنیدی لە زانستگای هاروارد، رژێمی ئێران سیاسەتی تێکدان و ناهاوسەنگکردنی باڵانسی هێز پێرەو دەکات، کە مێژوویەکی 1400 ساڵەی هەیە. بێجگە لە مەسیحی و سوننەکانی سوریا، سوننەکانی سعودیە و تێکڕای وڵاتانی کەنداو بەشێکن لە ئامانجی هێرشەکانی تاران. لە ئەنجامدا سەیر نییە کە سعودیە بە چاوی دۆستانەوە بڕوانێتە تاران.
داعش لە ناکاو و چاوەڕواننەکراو سەری هەڵنەدا، هۆی سەرهەڵدان و گەیشتنە لووتکەی داعش، کوشتاری بە کۆمەڵی خەڵکی مەدەنی و بی تاوان بوو لە لایەن ئەسەدەوە. بە پێی گوتەی جەنەڕاڵ جەک کین، سەرۆکی ئەنیستیتۆی دیراساتی جەنگ، گەورەترین پشتیوانی دارایی ئەسەد رژێمی تارانە. ئێران سەهەڵدانی داعشی کردە دەستمایەی جێگیرکردنی هەرچی زیاتری پێگە و هێزی خۆی لە سوریا، هەروەها بەرەوڕووی کردەوەی شیعەکانی عێراق و بەشار ئەسەد، لە گەڵ هێزێکی چەکدا و بەهێزی سوننە لە چەشنی داعش.
لە مانگی مەی، بەڵگە ئاشکراکراوەکان نیشانیاندا، کە کەین و بەینی داعش و ئەسەد دەگەڕێتەوە بۆ پیش دەستپێکی شەڕی ناوخۆی سوریا. رژێمی ئەسەد و حکومەتی تاران، سەرەتا ئامادەکارییان بۆ سەرهەڵدانی قاعیدە و دواتر دەوڵەتی ئیسلامی ناسراو بە داعش کرد. دوای ئەوەی کە گەشە و پەرەسەندنی داعش گەیشتە لووتکەی خۆی، ئێران و سوریا لە دانیشتنی وتووێژەکانی ڤیەنا، ئامادەیی خۆیان بۆ هاوکاری لە گەڵ ئەمریکا راگەیاند، بەڵام لە مەیدانی جەنگ فڕۆکە شەڕکەرەکانی روسیا و سوریا، بە شێوەیەک لە شێوەکان و تا رادەیەک کە بتوانن نکۆڵی و حاشای لێبکەن، پشتیوانی ئاسمانی هێزەکانی داعشیان کرد و داعشیش لە پێشڕەوی کردنی لە ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی ئۆپۆزسیۆن بەردەوام بوو. هاوکات داعش و هێزەکانی لایەنگری ئەسەد بە گشتی لە هێڕش کردنە سەر یەکتر خۆیان دەبوارد.
لە مانگی جولای 2015، راست پێش ئەوەی رێککەوتنی ئەتۆمی ئێران لە گەڵ ئەمریکا پەسەند بکرێت، رۆژنامەی پان عەرەبی “الحیات” لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کرد، کە جۆن کێری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە سەردانێکی بۆ مۆسکۆ پیشنیاری پێکهێنانی “گروپی پەیوەندی” پێکهاتوو لە ئەکتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان خستۆتە بەرباس. کێری ئاماژەی بە ناوی دوحە، ئیستەنبوڵ، مۆسکۆ، ریاز، تاران و واشنتۆن دابوو. تۆنی بادران، لێکۆڵەری “دامەزراوەی بەرگری لە دیموکراسییەکان” لە مانگی ئۆکتۆبەر رایگەیاند، کە واشنتۆن لە رێگەی بەفەرمی ناسینی ئێران وەک وڵاتێکی “خاوەن بەرژەوەندی” سەرەکی لە سوریا.
لە راستیدا رەوایی بە هێز و بەرژەوەندی و مانۆڕەکانی ئێران داوە. بە رەوا زانینی بەرژەوەندییەکانی تاران، ناراستەوخۆ پشتگیرییەکانی ئێرانی بۆ حزبوڵڵا و ویستی ئێران بۆ هەبوونی پردێکی پەیوەندی لە گەڵ حزبوڵڵای لوبنانی بە فەرمی ناسیوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە لە ساڵی ١٩٧٩ بەم لاوە وەزارەتی دەرەوەی ئێران حزبولڵای لوبننای خستۆتە لیستی تیرۆری خۆیەوە.
جاناتان شینزر، شرۆڤەکاری پێشووی کاروباری دارایی تیرۆریزم لە وەزارەتی خەزێنەداری ئەمریکا و جێگری لێکۆڵینەوەکانی ئێستای دامەزراوی بەرگری لە دیموکراسییەکان(FDD) لە زاری ئادام زوبین، جێگری وەزارەتی خەزێنەداری بۆ کاروباری تیرۆریزم و زانیاری دارایی دەنووسێت، دوای چەندین ساڵ گەمارۆی ئامانجدار، ئەمڕۆ حزبوڵڵا لە خراپترین دۆخی دارایی خۆیدایە. دەتوانم دڵنیاتان بکەمەوە کە بە جددی لە هەوڵداین، کە بە تەواوی تووشی نسکۆیان بکەین.
بەڵام حزبوڵڵا ئەکتەرێکی گوێڕایەڵ و دەستەمۆیە، کە ئێران خاوەندارێتی لێ دەکات. تاران لە دوای رێککەوتنی ئەتۆمی هاوینی ساڵی رابردوو، لە رێگەی وتووێژەوە توانی 100 ملیار دۆلار وەربگرێ. شینزر پێیوایە، کە بە دەستراگەیشتنی ئێران بەم پارەیە هیچ کەس و لایەنێک ناتوانێ بەم زووانە فەشەل بە حزبوڵڵای لوبنان بنێت.
ئەم بیرکردنەوە باوە کە، ئێران دوژمنی قاعیدە و داعشە، چونکە لە چەند قۆناغێکدا لە دژی یەکتر بە شەڕ هاتوون”تا رادەیەک دروستە، بەڵام ئەم شرۆڤەیە، لایەن و رەهەندی هاوکارییە ژێر بە ژێرەکانی ئەم گروپە ناشارێتەوە. ئەم سێیە لە واقعدا دۆستن (دۆست + دوژمن)ی یەکترن. سێ ئەکتەر کە پڕوپاگەندەی دوژمنایەتی یەکتر دەکەن، بەڵام هەروەک سەلماندوویانە بە شێوەی دۆستانەش هەڵسووکەوت لە گەڵ یەکتر دەکەن.
سەرباری هەمووی ئەمانەش، ستراتیژییەکی سیاسی و سەربازی نوێ، دەبێ سەرنج بخاتە سەر میلیشیاکانی بەستراوە و ژێر کۆنتڕۆڵی ئێران لە عێراق. ئەمە چۆن دەکرێت؟ بە هاوپەیمانەتییەکی نێوان وڵاتانی کەنداو، ئۆردن، تورکیا و هەرێمی کوردستان. وەها هاوپەیمانێتییەک، ئەگەر ئۆپۆزسیۆنی حکومەتی ئێرانیشی لێ زیاد بکەین، دەبێتە هۆی زۆربوونی تێچووەکانی تاران و گروپە بەستراوەکانی لە ناوچەکە و میلیشیاکانی شیعە، بۆ هەر جۆرە هاوکارکردنێکیان لە گەڵ رێکخراوە ئیسلامییەکان، کە بیانهەوێ ناسەقامگیرتر کردنی سوریا و عێراق، بخەنە ئەجێندای خۆیانەوە. ئەم بابەتەش شەفافییەتی ستراتیژی بۆ حەقیقەتێکی گەورە، بەڵام پشتگوێ خراو پێک دێنێت، دوژمنە میلیشیاکانی ئەمریکا، ئیسلامییە جیاوازەکانی شیعە و سوننەن، کە لە دەموچاوی قاعیدە، داعش و کۆماری ئیسلامی خۆیان وێنا کردووە.
