محسن ئۆسمان: ئەڤ رەفتارێن هوسا کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر تەڤنێ جڤاکی دکەن، چونکو لێدانا ژنێ ب خوە، لێدانا مالباتێ یە، وی دەمێ مالبات وەک بنگەهێ جڤاکی دهێتە لاوازکرن

نوچەنێت: تایبەت

ناوزڕاندن و بەکارهێنانی ناوی ژنان بۆ تەڵەی سیاسی، تا راددەیەک بۆتە کاری کەسانێک کە دەیانەوێت زەربەی سیاسی لەلایەنی بەرامبەر بدەن. بەبێ گوێدان بەوەی کە ئەمە هەڕەشە لەسەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی دروست دەکات و ژن دەکات بە قوربانی. لە زۆربەی وڵاتانی دنیادا ئەوە هەیە، بەڵام بەپێی رەوش و دابونەریتی کۆمەڵگە. کاریگەرییەکەی گۆڕانکاری بەسەردادێت.

لە کوردستان، ناوە ناوە ئەم حاڵەتە دەبینرێت، چیبکرێت بۆ ئەوەی بەر بەم حاڵەتە بگیرێت؟ ئەم هەوڵە کاری کێیە؟ ئایا ئەوە نابێتە هۆی بڵاوبوونەوەی بێمتمانەیی لە کۆمەڵگەو زیاتر داخرانی؟ بۆ ئەم مەبەستە گفتوگۆمان لەگەڵ رۆشنبیر موحسین ئۆسمان کردووە.

دڤێت خەلکی ل گۆر پرسیاران، نەک بەرسڤان بپیڤن/ ڤۆلتێر

ل هەمبەر دادگەها پرسیاریێن بوونێ

دوئالیزما پرسیار و بەرسڤان

پەیڤەکا پێدڤی:

ل دەسپێکێ ئەز دخوازم هندەک ل سەر رۆل و گرینگیا هشمەندیا پرسیاران باخڤم، هەروەها ئەڤ پرسیارێن تە کری سەرهەڤیا تراژیدیا ژنێ/ مێری بەرچاڤ دکەت! ئەڤ پرسیارێن تە یێن  سەنترالی تراژیدیا کەڤنەشۆپیا ئەقلێ نێری/ مێرێ دەڤەرێ و خەم و کۆڤانێن مێ/ ژنێ وەک “دایک، نیشتیمان/ پیرۆزی، ئەخلاق و ئالاڤ” مینا گەوهەرێ تێگەهشتنا مرۆڤێ ڤێ دەڤەرێ بۆ ژیانێ دیار دکەت. لەورا نەچارم بەری خوە ل بەرسڤێن پرسیاران بکەمە خوەدان، هندەک ل سەر هشمەندیا پرسیارێن تە باخڤم. ئەڤ پرسیارێن تە کری، هەموو وژدان و دیرۆکا مرۆڤاتیێ دهینتە بیرا مرۆڤی. لەورا دخوازم هندەک ل سەر رەوش و رەوشەنبیریا پرسیاران دیالۆگێ دگەل دیرۆکێ بکەم.

ب سەرهەڤ هەر پەیدابوونا مێتۆلۆژی، چەڤەنگ و ئۆلان ئەنجامێ نەبوونا بەرسڤێن پرسیارانە، پرس ب خوە ژی داخوازیا دەربازبوونا پەناگەهان و خویاکرنا رازێن بەر ب جیهانەکا نەدیار ڤەنە و جورەکێ دەرازینکا ب ژوورکەتنا هوندرانە. “پرسیار ب خوە دلۆڤانیا هزرێ‌یە/ هایدیگەر”([1]).

ئەڤ رەوشا ئالۆزا جڤاکا مە تێرا دەرباز دبیت، دەر و رێکێن وەلاتێ پرسیاران ل بەر خەمگینیا تە ڤەکرینە، لەورا ئەز ژی نەچارم هەوارێن دەردەسەریا ڤی ئەقلی ببەمە بەر پرسیارێن دیرۆکێ، چونکو دیرۆک و سەرپێهاتی دزانن، پرس ل دەمێ نەخوەشیان پەیدا دبن و ئیرۆ هندەک پرسێن چارەنڤیس بێ بەرسڤ ماینە؟ ئانکو چاخێ پرس چاڤەرێی بەرسڤان دبن و بەرسڤ نەهێنەدان، پرس ژ واتەیێ چک دبن، پرس وەکو مرۆڤێ هاڤی ل نیهانی و ل دەردێ خوە دگەریێت، چونکو بێ بەرسڤبوون مالقبوونا پرسیارانە؟ ئها هوسا پرسیارێن تە دکارن سینۆرێن بێوژدانیا نێری/ مێرێ دەڤەرێ ببرن!

ب ڤێ واتەیێ شەپرزەیا ڤێ رەوشێ دخوازیتە پرسێن گرێدایی دیرۆک، دوورهێل و هزرێ، کو ئەڤە پێکهاتێن جڤاکی درێسن. ئەڤە ژی دڤێت مرۆڤ ب دەنگەگێ بلند هزر بکەت، چونکو هزر خوەدان دیرۆکە د راستیێ دا دژیت و د شاشیێ دا دمریت! ب ڤێ واتەیێ پرسیار ئالاڤەکێ کاریگەرێ بەرهەمئینانا هزرانە، لەورا پرسیار ژ بەرسڤێ گرینگترە. پرسیارێن تەیا پرسیارکەر ژ بەرسڤێن مە گرانترە، بنێرە نیتشەی ژی گەلەک پرسیار دکرن، لەورا دبێژنێ “فەیلەسۆفێ پرسیارکەرێ مەزن”؟ ب ئەنجام هشمەندیا تە زوو گەهشتە وێ باوەریێ، ملەت نکارن بهێنە گوهەرین، ئەگەر هزر نەهێنە گوهەرین؟ تە ب ڤێ هشمەندیێ کاری پرسێن سەنترالی “ئێپیستیمۆلۆژی، دیرۆکی و سیاسی” راستی مە بکەی؟ چونکو تو دزانی دیرۆکا مە، دیرۆکا پرسیاران نەیا بەرسڤانە، مخابن ژ دیرۆکا مە دیار دبیت، بەری پرس ژ دایک ببن، دمرن!

پرسیارا راست ژی ئەوە مرۆڤ/ گەل ل گەوهەرێ خوە دگەریێن، کو ئەڤ گەوهەرە ڤەگەریتە پرسیارا فەلسەفێ، چونکو دیرۆکا هزر و پرسیارانە، نەیا بەرسڤان! ئێدی “پرسیار د فەلسەفێ دا گرینگترن ژ بەرسڤان و تەڤ بەرسڤ ژی بەر ب پرسیارێن نووڤە دچن ڤە/ یاسپەر”([2]). ئەگەر دیرۆکا فەلسەفێ دیرۆکا پرسیاران بیت، پا پرسیار ب سەرێ خوە فەلسەفەیە؟ هەبوون و سەرهلدانا فەلسەفێ گرێدایی پرسیارێن هزرمەند پێشکێش دکەن، بهایێ فەلسەفێ گرێدایی دارێتنا پرسیارانە. ئێدی گەلێن بێ فەلسەفە، گەلێن فالنجی و لەشێن بێ گیانن. هەبوونا پرسیاران ب خوە ژی دانپێدانا پرسگرێکانە، بەرسڤ ژی گەریانا چارەسەرکرنا ڤان گرفتانە، چونکو پەیڤا پرس ب خوە ژ پرسیارێ دەربازی پرس/ گرفت بوویە. ئێدی دگەل هەر پرسیارەکێ جیهانەکا نوو ژ دایک دبیت، لەورا پرسیارێن باش ئەنجامێ رەوشەنبیریەکا باشا پرسیارانە. ل داویێ ئەگەر ئەم وەکو بارت، دریدا و فوکۆی هزر بکەین، کو چ تشت ژ دەرڤەی تێکستی نینە، پا مرۆڤ دکاریت بێژیت چ تشت ژ دەرڤەی پرسیارێ ژی نینە؟

دەرئەنجام و مەبەست، گەلۆ رەوشەنبیریا کوردی، رەوشەنبیریا پرسیار یان بەرسڤانە؟! وەک دیرۆکا دەڤەرێ خوەیا دکەت، رەوشەنبیریا دەڤەرێ/ کوردی پتر یا بەرسڤێ ژ پرسیارانە؟ رەوشەنبیریا بەرسڤێن بەرهەڤ عەقلێ خەلکێ ڤێ دەڤەرێ داگیرکریە، چونکو پرانیا جاران پرسیارکرن دکەڤیتە وارێ تابۆی! گەلەک جاران پرسیار بوویە دەردەسەریا سەرێ مرۆڤی. د جڤاکێن کەڤنەشۆپ دا هندەک جاران بوهایێ پرسیارێ ژیانا مرۆڤەکیە! پیڤان و ئاستێ پێشکەتنا جڤاک و گەلان گرێدایی رەوشەنبیری و فۆرمێ دارێتنا پرسیارانە! گەلێن پرسیارکەر، گەلێن ئازادن. چەند بیاڤێ ئازادیێ زێدە ببیت، هند رەوشەنبیریا پرسیارێ ژی وەرارێ دکەت.

ل داویێ دبێژم، بەهرە خان راستە جیهان بچووکبوویە/ بوویە گوندەک/ ماکلۆهان، لێ پرس مەزن و تێکهەلکێش بووینە، چونکو ئالۆزیا زانستان پرسێن گران دەرێژکرینە. ژێدەرێن ڤان پرسیاران ژ وان جهان دهێن یێن ئەم هزر تێدا نەکەین یان بێژین ئەو رەهندێن “ژ بیرکری/ هزر تێنەکری/ فۆکو”، کو ژ تێهزرکرنا زانایان ژی گرانترن. ئێدی پاناڤا پرسیاران بەرین بوویە و عەقلێ تەڤایی کەتیە بەر هێرشێن گران. ئەو پرسیارێن تو دکەی، دڤێت ببنە مایێ کۆنفرانس و پەنەلان، چونکو ئەڤ رەوشە ژی ب بەرسڤێن سادە تێر نابیت. لەورا بۆ بەرسڤا پرسیارێن تە، نەچارم ڤەگەرمە شرۆڤەکرنا هەردوو تێکستێن “جڤاکی و دیرۆکی”.

بۆ بەرسڤێن ڤان پرسیارێن هزری و گرینگ، دڤێت مرۆڤ هەوارێن خوە ببەمە بەر لابۆرێن دیرۆکێ، دا پتر بزانین دیرۆکا تراژیدیێن ژنێ ژ کیژان قووناغێ دەسپێکریە. دیرۆک وەک دیدەڤان دکاریت پتر بۆ مە نموونە و ئەزموونان بەرچاڤ بکەت. مخابن ل گۆر شۆپا دیرۆکێ تراژیدیا ژنێ زوو دەسپێکریە.

دڤێت هندەک ب درێژی رەوشا خوە و دیرۆکا دەڤەرێ شرۆڤە بکەین، ئێدی ب سەرهەڤ گەوهەرێ هەموو خوەداوەندێن مێزۆپۆتامیا ل سەر یەک پەیڤێ „زاخ“ێ خرڤە دبیت، کو ژیان ل سەر دوو ئالیان کۆمدبیت: ئالیێ یەکێ گرێدایی گیانێ مێیاتی‌یا خوەداوەند „ئینانا/ ئیشتار“ە و ئالیێ دی گرێدایی نێراتی‌یا خوەداوەند „تەموز/ مەردوک“ە. ب یەکگرتنا ڤان هەردوو ئالیان ژیان چێدبیت. ئەڤ پێڤاژۆیە ب گشت دیاردێن زێدەبوونێ (سروشت، گناوەر و مرۆڤ)ڤە وەک پرۆسێسەکا ئۆلى/ پیرۆزى دهاتە گرێدان، ئەڤ کریارە بەڤلێ (مرن، خرتەبوون و کولپێ)یە. ب ڤێ بۆچوونێ باران/ تەراتی ژ ژۆر/ ئەسمانی دهێت و ل ژێر/ ئەردی ژیانێ پەیدا دکەت، ژ بەر هندێ ئەسمانێ نێرە و ئەردێ مێ‌یە، ژ بەر ڤێ یەکێ ل هەموو بوهاران خوەداوەند „ئیل“ کورێ خوە تەموزێ „ ل 1 نیسانێ ــ ب ئەکەدی نیشان، ئانکو نیشانا زاخێ هاتی‌یە“ ــ فرێ دکەتە ئەردی دا زاخێ ب رێکا ئیشتارێ بێخیتە ژیانێ([3]). ئەڤ ئاڤسیا ئەردی ب عادە/ نەزیفا ئیشتارێ چێدبوو، ژ بەر هندێ ژی دانا قوربانان یەک ژ بەرمایێن وێ خوین رێتنێ‌یە، هەر وەکو د تەورات دا دڤێت قوربانی ب خوینێ بیت(*). ب ڤێ تێگەهشتنێ هزرا ئەرد وەک تێگەها دایک خویاکرىیە، کو („کی“ خوەداوەندێ ئەردی بۆ جارا یەکێ ئەرد بۆ تێگەها دایک ئافراند)([4]). چونکو (ئەرد/ دایک هەردوو ژێدەرێن ژیانێ‌نە و هەردوو بەرهەمدارن، ئەرد ب چەڤەنگێ ماکێ هاتی‌یە بناڤکرن.

ئەگەر مرۆڤ ژ ئالیێ دیرۆکێ/ مێتۆلۆژی ڤە ل کێشێن ژنێ بنێریت، خویا دبیت ژ بەر گرینگیا تێکهەلیا ژن/ دایک و ئاخێ دێ چەند نموونان ل سەر گوهەرینا رۆلێ ژنێ بەرچاڤ کەین، کو هێشتا ئەڤ بەرمایە د رەوشت و تیتالێن مە دا ب گرانی خویا دبن. (ل سەردەمێ فەروەریا ژنێ ل جڤاکێن بەرێ مینا نێۆلیتی، سومەری، مسری و هندی ژنێن خوارێ وه‌ک خوەداوەندێن ناڤدار „ئیشتار، ئینانە، ئیسیس، کیبلا و ئیندرا“ بەرچاڤ دبن)([5]) و (د ئەفسانێ ژی دا جوتیا „ئیشتار ــ دوموزی، ئاسیس ــ ئوزوریس، ئەفرودیت ــ ئەدونیس و کیبالا ــ ئەتیس“ وەک ژن رۆلەکێ گرینگ ل سەردەمێ ژنێ هەبوو)([6]). دیسان (کارتێکرنا رۆلێ ژنێ پتر ل سەر دەستێ خوەداوەندا „ئینانا“ ل „ئورک“ ل جڤاکا سومەری هەبوو، لێ ب پێشکەتنا جڤاکا کولەتی رۆلێ ژنێ ژ دەستچوو)([7]). ئانکو (ئەو رۆلێ ل مەسیحیەتێ دایە مریەما دایک، مریەم گەلەک ژ رێکا دایکێ ــ ئینانە و ستار ــ ب دوورکەت. دایکا تیاما ژی دربەکێ کوژەک ل سەردەمێ مەردوکی „د ئەفسانا بابلی دا“ خوار و ل دەما مووسای د مال دا وەک رۆل هاتە زینداکرن. ئێدی رۆلێ وێ د دیرۆکێ دا نەما)([8]). چونکو (چەوا کارتێکرنا بابل ل سەر ئیبراهیم هەبوو، هەر وەکو ئەفسانا چێکرنا بابل „ئەنوما ئیلیتش“ خویا دکەت، وسا کارتێکرنا مسرێ بۆ نەهێلانا رۆلێ ژنێ ل 2000 ب.ز ل سەر مووسای ژی هەبوو)([9]).

ب ڤی رەنگی (ژنێ رۆلێ خوە ل سەردەمێ بابل ب پشتی کەتنا خوەداوەندا مێ „تیامات ــ Tiamat“ دەمێ پەیدابوونا مەردوکی نونەرىیا رەمزێ نێرینیێ دکر، ژ دەستدا)([10]). ب ڤی شێوەی (هەڤرکی‌یا د ناڤبەرا دوو تادا یەک ب سەرکێشیا „تیامە“ و یا دی ب سەرکێشیا „مەردوک“ وەک شەره‌نیخا سەردەمێ نێر و مێ… خویا دکەت)([11]).

ب ڤی ئاوایی د چاخێن دێرین دا ئەڤ گرینگی و پیرۆزیا ژنێ بەر ب ئەردىڤە چوویە، هەر وەکو د سەردەمێن سومەری، بابلی، ئاشووری و… دا گەلەک ئەفسانە و سەرپێهاتی زانیارىیا ل سەر خوەداوەندا „دایک/ ئەرد“ خویا دکەن. د ڤێ هێلێ دا „ئینانا“ وەک خوەداوەندا ئەرد و ئەسمانان نمونەکا بەرچاڤا ڤێ تێگەهشتنێ‌یە. (د مێتۆلۆگى‌یا سومەری دا ئەرد و ژن وەک زاخ و بەرهەم تێکهەل دبن… ژ بەر هندێ بکارئینانا تێگەها کێلان وەک دەربرینا پرۆسێسا گوهنێلی ل نک سومه‌ریان خویا دبیت، مینا د هەلبەستەکا سومەرى دا ل سەر زمانێ خوەداوەند „ئینانا“ دەرباز دبیت، دەما پەسنا لاوێ خوە „تەموز“ی دکەت:

„ل لەشێ/ فرج من بکێلە یا لاوێ/ زەلامێ دلێ من

هەر وسا ل هەمان هەلبەستێ ب زەلالی دبینین:

ئەما ژ بەر من، ژ بەر لەشێ من

…………………………….

بۆ من، ئەزا کچین، کی دێ بۆ من کێلیت

لەشێ من ئەردێ ئاڤدای، ژ بەر من

بۆ منا خاتون، کی دێ گای دانتە وێرێ“)([12]).

د ئۆلێ ئیسلامێ ژی دا هەمان هزر د سورەتا بەقەرە دا دەرباز بوویە (ژنێن هەوە زەڤینە بۆ هەوە، ڤێجا کا هەوە چاوا بڤێت هەڕنە زەڤیا خوە „هەرنە نڤینا ژنا خوە“)([13]).

 

نوچەنێت: بۆچی له‌شه‌ڕی سیاسیدا په‌نا بۆ به‌كارهێنانی ژن ده‌بردرێ بۆ ناشیرینكردنی به‌رانبه‌ره‌كه‌یان؟

محسب ئۆسمان: هەر وەکو ژ سەرپێهاتیا مرۆڤێ کەڤنار دیار دبیت، بکارئینانا ژنێ ڤەدگەریتە رەهندێن دیرۆکی، هەر ژ ژێکبرن و ئێخستنەیه‌کا (نینهۆرساگ و ئەنکی)ێ سومەری و (ئادەم و حەوای)ێ بگرە تا دگەهیتە دیالۆگا لەشگەرمکرنا تێهنا گۆهنێلى یان بێژین دوئالیزما ئادەم و حەوایێ خویا دکەت، چەند ژێکبرنە هند ژی تەباییکرنە([14]). ئەڤە ژ وی دەمی وەرە نێر ل وێ پارچا خوە یا ژ ئادەم هاتیە ڤەکرن و حەوا پێ چکری، دگەیێت.

هەر وەکو ژ پێشەکیێ/ 2 ژی خویا بووی، دیرۆک و جڤاکی غەدر ل ژنێ کریە، بنێرە پارادۆکسا مێرێ ڤێ دەڤەرێ دگەل ژنێ، ژ لایێ عەقلێ ڤەشاتیێ مێری/ نێری ڤە هێشتا ژن دلبەرە/ پرانیا “چیرۆک، ستران، داستان و…” ل سەر ژنێ هاتینە ڤەهاندن، هەروەها ب سەدان مێر/ ژن ل سەر ئەڤینیێ خوە کوژتینە/ هاتینە کوژتن! بەلێ ژ ئالێ عەقلێ ئاشکرا ڤە ژن کولەیا بەردەستێ نێریە، ژن نزمترین بوونەوەرە. دیارە سەرباری ئەگەر و سەدەمێن دەربازبووین، پاشڤەرۆیا “عەشائیری، فەودالی و ئۆلی” ئەڤ زەمینە سازکریە. بنێرە تەڤگەرا ئۆلێ ئیسلامێ وەک عرۆبە هند گرینگی نەدایە ژنێ، لەورا گەلەک ناڤێن ژنان/ ژ بەرێ وەرە کوردینە، لێ ناڤێن مێران ل کوردستانێ هەموو عەرەبی نە! ب ئەنجام زەمینە سازیا جڤاکێ بابسالاری و ب هشمەندیا عەقلێ فەودالیزم و ئۆلێ ئیسلامێ کولتورەک هاتە رستن، کو مەعریفە و هزر ل سەر ئۆلی/ ئەخلاقی درست ببیت، لێ جڤاکێن مۆدێرن هەر تشت ل سەر مەعریفە و هزر دهێتە ئاڤاکرن.

ل سەر ڤان پاشخانان نامووس و شەرەف وەک بنەمایێن ئەخلاقی ل جڤاکێن فەودالی رۆلەکێ گرینگ دبینیت، ڤێجا دەما تە بڤێت کەسەکێ ل ناڤ جڤاکێ کرێت بکەی، دێ ل تێلا ئەخلاقێ وی دەی. ئەڤە ژ ئالەکی و ژ ئالێ دی وەک د سەر مە را دەربازبووی، ژن وەک پیرۆزی د کولتورێن کەڤنار دا دەرباز بوویە و هێشتا ژی بەشەکێ ڤێ پیرۆزی د عەقلێ مە یێ نڤستی دا رۆلی دبینیت، لەورا کرێتکرن و لێدانا ڤی بەشێ پیرۆز، ب خوە لێدانا کاراکتەرێ مرۆڤێ ڤێ دەڤەرێ یە/ رۆژهلاتا ناڤین.

 

نوچەنێت: بۆچی ده‌بێت تۆمه‌تی ئه‌خلاقی بە رامبەری ژنان، لە هەر رووبەرووبونەوەیەکدا به‌كار بێت؟

محسن ئۆسمان: هەر کەس و ملەت ل گۆر ئاست و ئالاڤێن خوە یێن هشمەندی و عەقلانی رەفتارێ دکەت، چەک و ئالاڤێن گەلێن پاشڤەرۆ ژی، ژ بلی لێدانا ئەخلاقی/ ژنێ، تشتەکێ دی یێ مەعرفی نینە بکار بینن. ئەڤ رەفتارێن هوسا نیشانێن ئاستێ هشمەندیا گەلێ مە نە! ئێدی ئەڤ رەفتارێن مێر هەمبەر ژنان دکەن، دەرئەنجامێن رەوشەکا نە تەندرستە، چونکو دەما پرانیا جڤاکی دهێتە دەهمەنکرن و بێکاریا ب کار پەیدا دبیت، جڤاکەکا “بەرخوەر” سەردەست دبیت، ئها هوسا تەڤایا ژیانا مە راستی تەرلانیێ هاتیە. چاخێ د جڤاکەکێ دا کارکەر نەمینن و فۆرمێ جڤاکی تەڤ نوو دبیت. وەک ئەنجام بێکاری و بەرخوەری دبنە ئەخلاقێن سەردەمی! ئەگەر مرۆڤ ل دیرۆکێ بنێریت، ل چەرخێن بەری و پشتی رێنیسانسێ مرۆڤێن ئەرستۆکرات و بورژوا کەڤالێن هونەری دکرین! لێ ئیرۆ مە دەولەمەندێن پاشڤەرۆ هەنە، ژ دەرڤەی زک و بنزکان بهوستەکا جیهانێ نابینن! د جڤاکا مە دا کار ل گۆر ئەقل و پلانان ناهێتەکرن، بەلکو ل گۆر پێدڤی و خرۆسکان دهێتەکرن! مەزنترین تراژیدیا گەلێ مە هەست و خرۆسکان ددەنە پێشیا لۆژیک و ئەقلێ خوە! ب تایبەتی دەما هەڤسەنگیا د ناڤبەرا “ئەقل و خوەشی”ێ دا ئالیسەنگ دبیت، مرۆڤێ ڤی سەردەمی کەتیە بن بارێ “هەست ب گونەهکاریا هەمبەر خوەداڤەندی”، ئەڤێ باوریا چاڤلێکەر گرێیا “خوەشیا لەشی” و “ژانێن ئەقلی” تەڤلهەڤکرینە! ڤان پرنسیپان ئەڤینێ د بن لنگێن خوەڤە کرینە بەنی. د جڤاکەکا “جوانی بۆ ژنێ و هێز بۆ مێری” دا، پرۆسێسا ئەقلی ئالیسەنگ دکەت. رەوشەنبیریا نێرانی ل سەر کیستێ مێیاتی، رێکخوەشکرنا کەڤنەشۆپی و ئۆلیە. ئەڤ پرۆسێسا ژیانا بێ تێۆری مەترسی ئێخستینە تەڤگەرا رەوشەنبیری، ئالۆزی و ترسا مە ژی هەمبەر بێ واتەبوونێ‌یە!

 

نوچەنێت: ئه‌و جۆره‌ كاركردنه‌ تاچه‌ند ڕێگه‌ له‌كرانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێ؟

 

محسن ئۆسمان: هەلبەت ئەڤ رەفتارێن هوسا کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر تەڤنێ جڤاکی دکەن، چونکو لێدانا ژنێ ب خوە، لێدانا مالباتێ یە، وی دەمێ مالبات وەک بنگەهێ جڤاکی دهێتە لاوازکرن، ب ئەنجام جڤاکەکا هەژار و لاواز ژی سەردەست دبیت. ئەڤ رەفتارێن مێر/ عەقلیەتا بابسالاری ل سەر ژنێ دکەت، ژ ئەنجامێن پرۆسێسا نە تەندرستا مرۆڤێ رۆژهلاتا ناڤینە، چونکو کاراکتەرێ مرۆڤێ رۆژهلاتا ناڤین ژ گوهەرینا گیانەوەری بۆ بوونەوەرەکێ ئاقل باش نە روونشتیە!

گەلۆ بۆچی مە چاڤدێرێن سیاسی هەبن، لێ چاڤدێرێن گیانی و رەوشەنبیری نەبن، چونکو ئەگەر “مرۆڤ گیانەوەرەکێ هشمەند/ سیاسی بیت/ ئەرستۆ”، ئەرێ پا گەلۆ مرۆڤێ کورد ژی هشمەندە! ئەگەر ئەڤ گۆتنە بەری پتر ژ 2500 سالان گۆت بیت. ئەم خەلکێ کورد چەند خوە نێزیکی ڤێ پێناسێ دبینین، گەلۆ! راستە نیتشەی ئەڤ هەڤکێشە گوهەری، کو مرۆڤ گیانەوەرەکێ ئالۆز و دودلە، گیانەوەرێ ئێکانەیە هێشتا خوەجهـ نەبوویە!

هەروەها وەک ئەگەر و ئەنجام ناڤەرۆکا گۆتارا هزرمەند و رەوشەنبیرێن کورد چ گرێدان ب دوورهێلی‌ڤە نینە، بەلکو دوو جوران ب خوە ڤە دبینن:

یەکەم: ژ دەرڤە/ ئورۆپا دهێنە وەرگرتن.

دووهەم: ژ دەمێ رابردو دهێنە وەرگرتن.

مرۆڤ دکاریت ب ئاوایەکێ دی بێژیت، مەلا/ ئۆلدار و سکولار/ رەوشەنبیرێ کورد د یەک خالێ دا هەڤدگرن، مەلا/ ئۆلدار ئاراستە و چاڤێ وی ل ئەسمانی‌یە و سکولار/ رەوشەنبیر ئاراستە و چاڤێ وی ل دەرڤەی سینۆرانە! ئەڤ هەردوو ژێدەرە نکارن گرێدانەکا ریالیستی دگەل رەوشێ بکەن، لەورا وەک ئەنجام گۆتارەکا هاڤیا جهـ و دەمێ خوەیە! ئەڤ مەژیێ هاڤی “وەک جهـ و دەم” مینا سیاسەت ڤەژەنیە تەڤ بیاڤێن دی، تا کو ئەم هاڤی ژی دبین، ئەڤ هاڤیبوونە ژی ب نەهشی دهێتەکرن، چونکو هەر تشتێ مە بێ بنگەهـ دهێتە ئاڤاکرن! رەوشەنبیری ژی د ڤێ خەلەکێ دا دزڤریت. ئەڤاهە ژی ڤالاتیەکێ د ناڤبەرا هزر و دوورهیلی دا درست دکەت.

ئەڤان پاشخانان زەمینەک باش بۆ هزرێن کەڤنار و گەنی درستکریە، کو هەم “ئۆل، فەودال و پیاو/ بابسالاری” بکارن ب ساناهی کەیسا خوە ل ژنێ بکەن. ژنەکا بندەست و ڤەمای دێ جڤاکەکێ چەخێ ناڤین بەرهەم ئینیت، لەورا ئەڤ رەفتارێن عەقلێن کەڤنەشۆپ تەڤ رێک و دەرێن پێشکەتنێ دگرن.

 

نوچەنێت: چی بكرێ بۆ نه‌هێشتن و كاڵكردنه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌ نادروسته؟

 

محسن ئۆسمان: ئەگەر مرۆڤ خوە ل سەربۆرێن جیهانێ بکەتە خوەدان، دێ بینیت تێگەهێن “مرۆڤکانێ و ئۆل” و هزر و تێگەهشتنێن “قەبیلە، پویرە و باوری” ل نک مرۆڤێ کورد خوەجهبووینە. دڤێت ژ بەرمایێن هزرێن قەبیلێ رزگار بین، دا بکارین سازیێن جڤاکا سڤیل دامەزرینین. ئێدی فۆرمێ هەڤوەلاتیبوون “Civis, Citizen, Burger, Bourgeois, Citoyen”، وەک ئەندام/ پارەکا دەولەتێ دهێتە هژمارتن. ئێدی دابرینا د ناڤبەرا مرۆڤ و هەڤوەلاتیبوونێ دا، فۆرمەکێ جوداکرنا د ناڤبەرا دەولەت و جڤاکێ دایە. پێڤاژۆیا دیرۆکا مرۆڤاتیێ بەرچاڤ دکەت، کو “مرۆڤ ــ خوەدێ”، “مرۆڤ ــ هەڤوەلاتیبوون” و “مرۆڤ ــ جڤاک”. ئێدی تێکهەلیا مرۆڤی و هەڤوەلاتیبوونێ گرێدایی پەیوەندیا د ناڤبەرا “جڤاک و دەولەتێ” دایە. ل ئالێ مە خەلکێ خوەجهـ هەیە، لێ نەگەهشتیە ئاستێ هەڤوەلاتیبوونێ! ل چەرخێ ناڤین مرۆڤێن باژێری وەک هەڤوەلاتی دهاتنە هژمارتن و د قانوونێن رۆمانی ژی دا دوو جورێن مرۆڤان بەرچاڤ دکەت، مرۆڤێ “ئازاد و بندەست” و مرۆڤێ “هەڤوەلاتی و نە هەڤوەلاتی”، هەرکەسێ ژن/ مالبات نەبیت، نابیتە هەڤوەلاتی، چونکو هێشتا نەخوەیی ئابۆریا مالباتێ‌یە. ئەڤ یەکە وەک ئۆکۆنۆمی ــ ئابۆری، کو پەیڤەکا لاتینیە ب واتەیا “قانوون/ ئابۆریا مالبات ــ Oikia”ێ دهێت، لێ ئیرۆ ئابۆری ژ ڤێ قووناغێ دەرباز بوویە. ئێدی تا کو ئابۆریا مالباتێ دەربازی یا کارگەهێ/ ئابۆریا هەڤچەرخ نەبیت، بنگەهێ جڤاکا سڤیل ئاڤا نابیت. هزر و شەنگستێ جڤاکا سڤیل ژ سڤیلبوونا مالباتان دەسپێدکەت، دەما ملەتەک ژ قووناغا مالباتێ دچیتە قووناغا گەلی، وی دەمی مرۆڤ ژ قووناغا سروشتی دەربازی قووناغا جڤاکا سڤیل دبیت، کو هێگێل ب “گیانێ گەلی ــ Volksgeist” بناڤکر.

ب ڤی ئاوایی ل گۆر ئەزموونێن جیهانێ، جڤاکا سڤیل یەک ژ پێکهاتێن جڤاکێن هەڤچەرخە، پشتی دەسەلاتا سیاسی و ئەلیتەیا سیاسی دهێت، جڤاکا سڤیل ل گۆر گرامشی هەمبەر جڤاکا سیاسی دهێت. رێگریا سەرەکیا جڤاکا سڤیل “ئۆل، ژن، گوهنێلی، شۆرشا جڤاکی”نە، ئێدی رێنیسانسا رۆژهلات بێی رێنیسانسا ڤان ئالیان ناهێتەکرن. گەلێن رۆژهلات نکاریە خوە ژ گەمارا ئۆل و ئەفسانان رزگار بکەن، لەورا دڤێت ئۆل د جهێن پەرستنێ دا بهێتە چوارچووڤکرن. ئێدی دڤێت عەقل ژ زنجیرێن پەرستگەهان و ئابۆری ژ دەستێن مالباتان/ فەودالان بهێتە رزگارکرن، وی دەمی دبیت هزر ب ئاوایەکێ تەندرست د جڤاکا سڤیل دا بهێتەکرن.

ب کورتی، چارە هەلوەشاندن و دوبارە ئاڤاکرن و رەخنا ئەقلێ هەی بهێتەکرن. ئەڤە ژی ڤەدگەریتە پرۆسێسا رەوشەنگەریێ، کو خەلکێ مە هێشتا ئازاد نەبوویە، جارێ جوگرافیا خوە دەسنیشان نەکریە، ئەڤ جورە مرۆڤە هێشتا ل قووناغا ل خوە گەریانێ‌نە. نەگەهشتینە پێناسا سۆکرات دا کو خوە ناس بکەن. ئەڤ رەنگە ئەقلە ژ دەرڤەی تەڤگەرا دیرۆکێ دژین. ئەڤ مرۆڤە هەمبەر ئەرک و مافێن دیرۆکێ ئازا دبن. ب ئەنجام مرۆڤ نفشێ کەڤن و نوو ژ هەڤجودا ناکەت، ئەز باورم ئەڤ گەلێن هوسا بیر دکەن، پێدڤی ب ورکشۆپەکا دیرۆکیە، دا کو ئەقلێن ژەنگی بهێنە نشتەرکرن!

[1]) داریوش شایغان ـــ النفس المبتورة/ هاجس الغرب في مجتمعاتنا ـــ ترجمة: محمد علي مقلد، دار الساقي، ط1، بیروت ـــ لبنان 1991، ص 283.

[2]) د. هشام غضیب ـــ هل هناک عقل عربي؟/ قراءة نقدیة لمشروع محمد عابد الجابري ـــ دار الفارس للنشر والتوزیع، ط1، الاردن، عمان 1993، ص67.

2) سلیم مطر ــ خمسة آلاف عام مسیرة من الانوثة العراقیة… لماذا؟! ــ مجلة میزوبوتامیا العدد 2/ 3، من الموقع: www.mesopotamia.com.

*) (هابیل بوو شڤان و قایین/ قابیل بوو جوتیار و پاشی وەسا چێبوو پشتی بورینا چەند رۆژەکان „قایین“ی بەرهەمەک ژ بەرێ ئەردی پێشکێشی خوەدێ کر. „هابیل“ی ژی ژ باشتر و قەلەوترین نەخریێت پەزێ خوە پێشکێشی خوەدێ کر و خوەدێ قوربانێ „هابیل“ی پەسنکر و ژێ قایل بوو، بەلێ قوربانێ „قایین“ی پەسنەکر و ژێ قایل نەبوو.) بنێرە ئنجیلێ/ ئافراندن، پشکا چوارێ، ئایەتێن 3، 4 و 5 یان پشکا 9 نامە بۆ عبریان، ئایەتا 22.

1) فرانکفورت و… ژێدەرێ بەری، بپ170.

2) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ216.

3) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ98.

4) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ171.

5) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ98.

6) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ230.

7) عبداللە اوج الان/ مج1. ژێدەرێ بەرێ، بپ27.

8) فراس السواح. ژێدەرێ بەرێ، بپ94.

1) صباح کنجي. ژێدەرێ بەرێ.

1) ئیسماعیل سگێری (راڤەکرن) ــ تەفسیرا ژیان ــ سورەتا بەقەرە/ ئایەتا 223. 2001، قم/ چاپخانە اسوە، بپ63.

[14]) محمد مفتاح ـــ حول مبادئ سیمیائیة ـــ مجلة علامات، العدد 19/ 2001، من الموقع: http://saidbengrad.free.fr.