نوچەنێت -روداو
لە كۆبوونەوەكەی مانگی كانوونی یەكەمی پارساڵی رێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك)دا، وڵاتە پەككەوتووەكانی ئەم رێكخراوە، لەوانەش نایجیریا و ڤەنزوێلا، داوایان لە سعودیە كرد، ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت دابەزێنی بۆ ئەوەی رێگە لە دابەزینی زیاتری نرخی نەوت بگیرێت، بەڵام ریاز گوێی بە داواكارییەكەیان نەدا. هێندەی نەبرد نرخی نەوت لە 40 دۆلارەوە بۆ 27 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك دابەزی.
دواجار مانگی پێشوو، لە كۆبوونەوەیەكی چوار قۆڵیدا سعودیە هاوشان لەگەڵ رووسیا، قەتەر و ڤەنزوێلا بڕیاری دا بەرهەمهێنانی نەوت لە ئاستی مانگی كانوونی دووەمی ئەمساڵدا رابگرێت. بەڵام بڕیارەكەی سعودیە لە كاتێكدا بوو، كە نرخی نەوت لە دەوروبەری 30 دۆلار یاری دەكرد، سعودیە دەزانێت بەم نرخە نزمەی نەوت و بەهۆی دابەزینی ئاستی گەشەی ئابووریی چین، گەڕان و دەرهێنانی نەوت بۆ زۆربەی وڵاتە بەرهەمهێنەكان قازانجێكی ئەتۆی تێدا نییە، بەمەش دەشێت جارێكی دیكە كورتهێنانی سەرچاوەكانی وزە، لەناو بازاڕەكاندا هەست پێبكرێت.
ئەم كورتهێنانە درەنگ یان زوو دەكرێت، كاریگەریی ئەرێنی لەسەر نرخی نەوت دابنێت، ئەگەر نرخی نەوتیش هەتا ئاستێكی مەعقول بەرزبێتەوە، وەبەرهێنان لە كەرتی نەوت و سووتەمەنیدا دەستپێدەكاتەوە، ئەمە رێك ئەو شتەیە كە سعودیە نایەوێت رووبدات. ئەوە راستە كە سعودیە دەیەوێت نرخی نەوت كەم تا زۆر بەرز ببێتەوە، بەڵام نەك بەو ئاستەی جارێكی دیكە ئارەزووی دەرهێنانی نەوت لای كۆمپانیاكانی نەوتی شەیڵ و نەوتی ژێر ئاوەكانی زەریا دروست بكاتەوە.
كاردانەوەی كۆمپانیا ئەمریكییەكان، لە ماوەی چەند مانگی رابردوودا ئەوە بووە بە ملیاران دۆلار لە بوارەكانی گەڕان و دەرهێنان و وەبەرهێنان بگێڕنەوە، تەنیا بۆ ئەوەی باڵانسێك لە نێوان بەهای كەمی نەوت و خەرجییەكانی خۆیاندا دروست بكەن. كاتێك هەست بە كاریگەریی ئەم بڕیارانە دەكرێت كە دەبینین ژمارەی سەكۆ چالاكەكانی نەوت دوو ساڵ لەمەوبەر 1800 دانە بووە، بەڵام ئەمساڵ تەنیا 500 سەكۆیان چالاكن.
لە روانگەی حكومەتی سعودیەوە ئەمە شتێكی باشە، بە تایبەتیش لەبەرئەوەی ئامانجی سیاسەتی پشتگیری لە دابەزینی نرخی نەوت، ئەوەیە بەرهەمهێنانی وڵاتانی دەرەوەی ئۆپێك و بە تایبەتیش نەوتی شەیڵی ئەمریكا كەم بكاتەوە، لەمەشدا سەركەوتنی بەدەستهێناوە، لە كاتێكدا چاوەڕێ دەكرێت لە نێوان مانگی ئادار هەتا نیسان ئاستی دەرهێنانی نەوت، لە حەوت گەورە بەرهەمهێنەری نەوتی شەیڵ بە بڕی 106 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا دابەزێت. ئەمە جگە لەوەی بە بەرهەمهێنانی زیاتر لە ئاستی پێویست پشكەكانی سعودیە، لە بازاڕەكانی نەوتی جیهان، لەچاو ئەندامانی دیكەی ئۆپێك و رووسیاش زیاتر دەبێت.
بەرپرسانی سعودی جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە وڵاتەكەیان پێشتر رۆڵی گەڕاندنەوەی باڵانسی بۆ بازاڕەكانی نەوت گێڕاوەتەوە، بۆ نموونە لە ساڵی 2009دا كاتێك بەهۆی قەیرانی دارایی جیهان ئاستی داواكاریی لەسەر نەوت رووی لە كەمبوونەوە نا. ئەم هەنگاوە بووە هۆی ئەوەی ریاز بەشێكی بەرچاو لە پشكەكانی خۆی لە نێو بازاڕە جیهانییەكان لەدەست بدات. هەر بۆیە كەم نین ئەو بەرپرسە سعودیانەی پێیانوایە وڵاتەكەیان مافی خۆیەتی سوود لەو راستییە ببینێت كە نەوتەكەیان یەكێك لە كەمخەرجترین نەوتەكانی جیهانە.
دابەزینی خەرجی و وەبەرهێنانەكانی كەرتی تایبەت و كەرتی گشتی لە سەرانسەری جیهان، دەشێت دابەزینی 5%ی بەرهەمهێنانی لێبكەوێتەوە، ئەم رێژەیە بە ئاستی بەرهەمهێنانی ئێستای نەوت دەشێت خۆی لە 5 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا بدات، سعودیەكان پێیان ناخۆش نابێت ئەم بۆشاییە پڕ بكەنەوە. بەڵام كێشەكە ئەوەیە سعودیە تەنیا توانای بەرهەمهێنانی 1.5 بۆ دوو ملیۆن بەرمیل زیاتر لەم ئاستەی ئێستای هەیە.
ئەو چەند ملیۆن بەرمیلەی دیكەش كە دەمێنێتەوە، پێویستی بە دروستكردنی ژێرخانی نوێ هەیە. ئێران، لیبیا، عێراق و رووسیا توانای بەرهەمهێنانی نەوتی زیاتریان هەیە، بەڵام ئەمەش كات و پارەی دەوێت بۆ ئەوەی توانای خۆیان بخەنەكار، ئەمە تەنانەت بۆ ئەمریكییەكان و كۆمپانیاكانی نەوتی شەیڵیش راستە.
سعودیە دەكرا ستراتیژێكی زیرەكانەتر بگرێتەبەر و نرخی نەوت لە نێوان 40 بۆ 60 دۆلاردا جێگیر بكات، بەمەش هەم جۆرێك لە باڵانس بۆ بازاڕەكانی نەوت دەگەڕایەوە و هەمیش ئەمریكییەكان قازانجێكی ئەوتۆیان دەست نەدەكەوت. وەكو چۆن كێڵگە نەوتییەكانی بەرازیل و بەردی نەوتی كەنەدا بەهیچ شێوەیەك لە نەوتی 40 بۆ 60 دۆلاری قازانج ناكەن.
لە ماوەی 18 مانگی رابردوودا نرخی یەك بەرمیل نەوت لە سەرووی 100 دۆلارەوە بۆ 40 دۆلار دابەزیوە. شرۆڤەكاران پێیانوایە، بەپێچەوانەی شكانەكانی دیكەی نرخی نەوت، قەیرانی ئەمجارەی نرخی نەوت جیاوازە. بە بۆچوونی ئەوان نەوت بۆ ماوەیەكی درێژتر بە هەرزانی دەمێنێتەوە. مەگەر ئەوەی نرخی نەوت لە ناكاو هەتا 70 دۆلار بەرز ببێتەوە و ئەو نەوتە زیادەیەش كە لە بازاڕەكاندا هەیە دیارنەمێنێ، بەڵام كێشەكەی ئەمجارە ئەوەیە، سعودیە بازاڕەكانی بە نەوت شۆردووە. تاكە شتێك كە دەكرێ پێشبینی بكرێت، ئەوەیە سیاسەتەكەی سعودیە- وەكوو لە سەرەوەش باسی لێوە كرا – دەكرێ بۆشاییەك لەناو بازاڕەكاندا دروست بكات، ئەم بۆشاییە دەشێت ببێتە هۆی ئەوەی هەڵكشان و داكشانی خێرای نەوت جارێكی دیكە دەست پێبكاتەوە.
ئەمجۆرە یارییانەی نرخی نەوت بۆ هیچ لایەنێك تەندروست نییە، لەبەر ئەوەی هەڵبەز و دابەزێكی زۆر لە نرخی وزە و كاڵاكان بەدوای خۆیدا دەهێنێت، هەروەها كێشە بۆ بودجەی ساڵانەی كەرتی تایبەت و گشتی وڵاتانی جیهان دروست دەكات، جۆرێك لە راڕایی لەلای وەبەرهێنەران دروست دەكات كە لە درێژخایەندا دەكرێت بۆ كەرتی نەوت و غازیش خراپ بێت، ئەمە جگە لەوەی كاریگەریی زۆر خراپ لەسەر ئاستی دامەزراندن دادەنێت.
لە پاش شكانی پێشووی بەهای نەوت، پیشەسازیی نەوت لەگەڵ دەركەوتنی نەوتی شەیڵ جۆرێك لە شۆڕشی بەخۆیەوە بینی. لە بازاڕی جیهانیی نوێدا كە كەمتر لەهەمبەر دەستكاریی تاكلایەنەدایە، نرخی نەوت دەبێت بەپێی تێچوونی یەك بەرمیل نەوتی شەیڵ دیاری بكرێت، بەڵام سعودییەكان لەگەڵ ئەم بیرۆكەیەدا كۆك نین، لەبەرئەوەی ئەم بیرۆكەیە كۆتایی بە دەسەڵاتی 40 ساڵەی سعودیە و ئۆپێك بەسەر بازاڕەكانی نەوتدا دەهێنێت و ناوەندی دەسەڵات بۆ باكوور و باشووری ئەمریكا دەگوازێتەوە. بەڵام بەبۆچوونی شرۆڤەكاران ئەو رۆژە درەنگ یان زوو هەر دێت.
ریاز دەیەوێت هەرچۆنێك بێت ئەو رۆژە دوابخات، بەڵام ناتوانێت رێگری لێبكات. سیاسەتەكانی سعودیەش بۆ رێگری لە هاتنی ئەو رۆژە تەنیا زیانی بە ئابووریی جیهان نەگەیاندووە، بەڵكو ئابووریی وڵاتەكەی خۆیشی تووشی زیانی بەرچاو كردووە.
