نوچەنێت
سعودیە و روسیا دوو گەورە هەناردەکەری نەوتی جیهانن، سەبارەت بە بەرزکردنەوەی نرخی نەوت گەیشتنە رێککەوتن.هاوکات قەتەر و ڤەنزۆێلاش بەڵێنیان دا کە رێژەی وەبەرهێنان رابگرن. ئەم رێککەوتنە بەوە بەستراوەتەوە، تێکڕای بەرهەمهێنەرانی سەرەکی نەوت، سنوورێکی هاوشێوە دیاری بکەن.
ئێران مودەعی وەرگرتنەوەی پشکی خۆیەتی لە بازاڕی نەوت
رەنگە ئێران رێککەوتنەکە تێکبدات، چونکە خوازیاری وەرگرتنەوەی پشکی خۆیەتی لە رکابەرەکەی واتە سعودیە. سعودیەکان چەند ساڵ لەمەوبەر، لە ناکاو رێژەی وەبەرهێنانی نەتوییان بەرز کردەوە تا رێگە بۆ گەمارۆکوشندەکانی سەر ئێران، لە پەیوەندی لە گەڵ چالاکییە ئەتۆمیەکانی ئەم وڵاتە فەراهەم بکات. ئێستا ئێرانیەکان خوازیاری گەڕانەوەی پشکی خۆیەتی لە بازاڕی نەوت.
بەو هۆیەی کە روسیا لە دەرەوەی کارتێلی نەوتی ئۆپێک، گەورەترین هەناردەکەری نەوتە، ریککەوتنی لە گەڵ سعودیە گەلێک جێی بایەخە، بەڵام لە هەمان کاتتدا رێککەوتنەکە دوو لەمپەری گەورەی لەبەردەمدایە.
یەکەم: کێشەی جێبەجێکردنی خاڵەکان. دووەم: هەڵوێست و کاردانەوەی ئێران، لەسەر داهاتووی رێککەوتنەکە، لەسەر داهاتووی رێککەوتنەکە کاریگەر دەبێ. بەو مانایەی کە سەرکەوتن یان شکستی ئێران، دەتوانێ شوێن دانەر بێ لەسەر داهاتووی رێککەوتنەکە.
پڕۆژە وەبەرهێنانەکانی عێراق و ئێران
گەورەترین بەربەست و گرفت لە سەر رێگای رێکەوتنەکە، مەرجدار بوونی ماهییەتی رێککەوتنەکەیە. وتاری وەزیری وزەی روسیا روونی کردەوە کە پابەندی چوار وڵات بە راگرتنی(تثبیت) وەبەرهێنانی نەوت، مەرجێکی سەرەکی هەیە، ئایا هەموو وەبەرهێنەرانی نەوت پابەندی ئەم خاڵە دەبن؟
پێشبینی دەکرێت کە سعودیە وقەتەر، رێککەوتنی وەبەرهێنەرانی دیکەی گەورەی نەوت لە ئەنجومەنی هاوکاری کەنداو بە دەست بێنن، بە تایبەت کوێت وئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و هەوەها عەمان.
پڕۆژەکانی ئێران و عێراق بۆ بەرزکردنەوەی رێژەی وەبەرهێنانی نەوت
وێڕای هەموو ئەمانە، وەزیری وزەی ئیمارات، هۆشداری داوە کە پابەند بوونی ئەم وڵاتە گرێدراوە بە پەیوەست بوونی سەرجەم ئەندامانی ئۆپێک وێڕای روسیا، لە ئێستا دا لە دوای سعودیە، نەک تەنها عێراق وئێران گەورەترین ئەندامانی وەبەرهینەری نەوتن لە ئۆپیک، بەڵکو دوو ئەندامی ئەم رێکخراوەن کە پرۆژەی مەزن و گرنگیان بۆ بەرزکردنەوەی لەناکاوی وەبەرهێنان لە مانگەکان و ساڵەکانی داهاتوودا، بە دەستەوەیە.
بەغداد لە مانگی جێنیوەری، رێکۆردی ٣٥.٤ ملیۆن بەرمیلی لە رۆژدا بۆ خۆی تۆمار کردووە، بەڵام عێراقیەکان هیوادارن تا کۆتایی ئەم دەیەئەم رێژەیە بگەیێننە ٦ ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. ئێران لە دیسەمبەری ٢٠١٥ پێش هەڵگرتنی گەمارۆکان رۆژانە ٧.٢ ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەم هێناوە و چەند پڕۆژەیەکی بردنەسەرەوەی لەناکاوی وەبەرهێنان، تا ئاستی ٥.٧ ملیۆن بەرمیل لە رۆژ تا ساڵی٢٠١٨ راگەیاندووە. لەم رووەوە ئەگەر ئەم دوو وڵاتە دەتوانن ببنە لەمپەر لە بەردەم رێککەوتنەکە.
هەڵوێستی توندی ئێران بەرامبەر بە رێککەوتنەکە
لەم رووەوە هەڵوێستی عێراق لە ئێران نەرمتر بووە، چونکە عێراق رایگەیاندووە کە ئامادەی قبووڵکردنی راگرتنی ئاستی وەبەرهێنانە و بە ئاشکرا گوتویەتی، هەر جۆرە بڕیارێکی لەم بارەوە بە لاوە پەسەندە، کە لە ئاستی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دابێ. ئەم بەیاننامەیەی عێراق لە ماڵپەڕی وەزارەتی نەوتی عێراق بڵاو بۆتەوە. بەڵام ئێران هەڵویستێکی جیاوازی گرتۆتە بەر.
بیژەن زەنگەنە، وەزیری نەوتی ئێران لە کاردانەوەی بەرامبەر بە رێککەوتنی دۆحە، هۆشداری داوە کە ئێران بە ئاراستەی گرتنەوەی پشکی خۆی لە بازاڕ”ئامادە نییە چاوپۆشی لە بەشەکەی بکات”.
نوێنەری ئێران لە ئۆپێک گوتویەتی: کاتێک کە ئێران لە ژێر گوشاری گەمارۆکاندا بوو، سعودیە، روسیا، قەتەر و ڤەنزۆێللا، رێژەی وەبەرهێنانی نەوتی خۆیان تا ئاستی ٤ ملیۆن بەرمیل لە رۆژدا بەرزکردبۆوە. ئەم نوێنەرەی ئێران هاوکات خوازیارە کە لەم دۆخەی ئیستادا، بەرپرسایەتیەکە لە سەر شانی ئەم وڵاتانەیە تا هاوسەنگی بۆ بازاڕی نەوت بگەرێننەوە،هەر بۆیە ئێران هیچ هۆیەک بۆ ئەم مەبەستە نابینێ.
لە دۆخی ئێستادا کە بەشێکی زۆری گەمارۆکان لە سەر ئێران هەڵگیراوە، تاران وەک رابردوو لە بازاڕی جیهانی نەوت چاوەڕیی بەشەکەی خۆی دەکات. لە لایەکی دیکەوە، سعودیە لە ٢٠١٢ لە سەر داوای ئەمریکا بە شێوەیەکی بەرچاو رێژەی وەبەرهێنانی خۆی بەرزکردەوە، بە جۆرێک کە بازاڕ توانی بەرامبەر بە گەمارۆ نەوتیەکانی پەیوەندیدار بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران بەرگە بگرێ. ئێستا سعودیە ئەو بەشە زیادیە لە بازاڕ بە مافی خۆی دەزانێ و لە گەڕانەوە بۆ دۆخی پێشتووتر، کە لە قازانجی رکابەری ناوچەیی خۆی(ئێران) کە بە گەورەترین پشتیوانی تیرۆری هەژمار دەکات، خۆدەبویرێ.
وەزیرانی نەوتی قەتەر و ڤەنزۆێللا، بە وهیوایەی کە بگەنە رێککەوتنێکی هەمەلایەنە لە گەل وەزیرانی نەوتی عێراق وئێران لە تاران کۆبوونەوە. قەتەر سەرۆکایەتی خولی ئۆپێکی لە ئەستۆیە و ئابووری لەرزۆکی ڤەنزۆێللا بە هۆی دابەزینی نرخی نەوت بۆ ماوەی ساڵێکە لە لیواری کەوتندایە. ئەم دوو وڵاتە لەم دانیشتنە نەگەیشتنە ئاواتەکانیان.دوای ئەوەی کە زەنگەنە، وەزیری نەوتی ئێران بابەتی رێککەوتنی خستە بەرباس، بازاڕەکان، بەرزبوونەوەیان بە خۆوە بینی، بەڵام زەنگەنە لە پەیوەست بونی بەم رێککەوتنە بە ئاشکرا خۆی بە دوور گرت،هەر وەک چۆن لە وتووێژە ئەتۆمیەکاندا، ڵاتەکەی سەرسەختانە لە دانوستاندا بوو. دواتر یەکێک لە بەرپرسانی ئۆپێک رایگەیاند، کە بۆچوون و تێبینیەکانی زەنگەنە پڕ لە پێچ و پەنایە وئەمەش هیوابەخش نییە.
هەموو لایەنەکان ئەنگیزەی ئەوەیان تێدایە، کە سەبارەت بە هەر بابەتێک بگەنە رێککەوتن.
نیگەرانی وەبەرهێنەران لە دابەزینی نرخی نەوت، زۆرێک لە بڕیار بەدەستانی ئەم وڵاتانەی بەرەورووی ئەو پرسیارە کردۆتەوە، کە ئایا مۆدێلی ئابوری ئەوان لە درێژماوەدا تا چ راددەیەک دەتوانێ بە قازانجیان تەواو بێت. بابەتێکی جددی کە وەبەرهێنەرانی نەوتی بەخۆوە سەرقاڵ کردووە دەربازبوونە لەم دۆخەی کە بەسەریدا کەوتوون، لە راستیدا بە تێکڕا چاوەڕوانی کرانەوەی ئەم دۆخەن.
دۆخی سوریا چۆنە؟
ئایا گوشاری نرخی نەوت، یارمەتی سوریا دەدات یان ئەوەی کە دۆخەکە بەورە خراپتر بوون دەبات؟ ئەمە راستیەکە لە ئێستادا هەر جۆرە رێککەوتنێک لە نیوان روسیا وسعودیە دوور لە چاوەروانییە، بە تایبەت کە هەر یەک لەم دوو وڵاتە لە پرۆسەی بڕیاردان سەر بە جەمسەرێکی تایبەت بە خۆیانن.
دەستوەردانی سەربازی روسیا و سوریا، تەنها گەمەیەکە بۆ پشتیوانی کردن لە بەشار ئەسەد. لە هەمان کاتدا لایەنەکانی نزیک لە سعودیە، لە ماوەی رابروودا بە هۆی هێرشە ئاسمانیەکانی روسیاوە شپرزە و لاواز بوونە.ڤپرسیارێکی لۆژیکییە ئەگەر لە خۆمانی بکەین، ئایا ئەم رێککەوتنەی نێوان مۆسکۆ و ریاز سەبارەت بە رێژەی نەوت، مانای ئەوە دەگەیەنێت کە ناکۆکیەکانی نیوان ئەم دوو وڵاتە بڕەوێنێتەوە؟ بە لەبەرچاو گرتنی کۆمەڵێک بەڵگە بەو ئەنجامە دەگەین کە رێککەوتنی دۆحە، هەوڵێکی ئاگاهانە و بەردەوامە لە لایەن روسیا وشانشینەکانی عەرەبی کەنداوی فارس، بۆ دوورخستەوەی ئاڵۆزیەکانی سوریا، تا ناوچەکانی پەیوەندیدار لەم زیانانە پارێزراوبن.
سەردانی بەرپرسانی ئۆپێک کە مۆسکۆ
دوای تێپەڕبوونی چەند مانگێک لە دەستپێکی دەستوەردانی سەربازی روسیا، لە سوریا، وێڕای ئەوەی کە لە دوو بەرەوەی جیاواز و بەرامبەر بە یەکتردان، بەرپرسانی باڵای سعودیە، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، کوێت و بەحرێن و قەتەر بە مەبەستی چاوپێکەوتن لە گەڵ پوتین، سەردانی مۆسکۆیان کرد.رواڵەتی ئەم دانیشتنانە ئاشتیخوازانە بووە، تەنانەت لە رووی بازرگانییەوە ، بەڵێنی هاوکاری لە نیوان لایەنەکان دراوە. لە ماوەی رابردوودا هەر یەکە لە وڵاتانی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و عەمان، میوانداری سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوەی روسیا بوون.
هەوڵی مۆسکۆ و ریاز بۆ گەیشتن بە بەرژەوەندی هاوبەش
لە روانگەیەکەوە، وادێتە بەر چاو کە مۆسکۆ و ریاز، لە جیاتی ئەوەی کە لە سەر کەیسی سوریا، جۆرێک لە هاوهەڵوێستی و یەکگرتوویی نمایش بکەن، بە شێوەی تاکتیکی و سنووردار سیاسەتێک پەیرەو بکە،ن کە تیایدا هەوڵەکانیان بە ئاراستەی بردنەسەرەوەی نرخی نەوت یەکانگیربێ.
تەنانەت ئەگەر روسیا و ئۆپێکیش بتوانن هاوکاری یەکتر بکەن، لە قۆناغی جێبەجێکردن روو بەرووی گرفت دەبنەوە. بۆ نموونە، روسیا لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا خاڵەکانی دوو رێککەوتنی لە پەیوەندی لە گەڵ کەمکردنەوەی رێژەی وەبەرهێنای نەوت ،دوای ئەوەی کە نرخی نەوت لە ساڵەکانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٨ دابەزی، پێشێلکردووە. قەتەریش بەڵێنی داوە، کە چاودێری بە سەر هاوسەنگی رێککەوتنەکەدا بکات، بەڵام کردەیی کردنی ئەم بابەتانە بەم زوانە ئەگەرێکی بەهێزیان لەبەردەم دایە.
وەبەرهێنانی نەوت لە لایەن ئەمریکاوە لە پشتەوەی سیاسەتی نەوتی
دەرهاویشتەکان
لە پشتەوەی پەردەی سیاسەتی نەوتی، وەبەرهێنانی نەوت لە لایەن ئەمریکاوە روون و ئاشکرایە. روسیا وسعودیە دەتوانن پابەندی پشکی بازاڕی خۆیان بن.
لە هەمان کاتدا دەتوانن رێگە بە ئێران و عێراق بدەن بەشێک لە بازاڕەکە بە دەستەوە بگرن، مەگەر ئەوەی کە پشکی ئەمریکا کەم بکرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی کە ٦٠ کۆمپانیای نەوت و گاز”بەرشکست بوونی “خۆیان راگەیاندووە وئەگەر نرخەکان هەروە لە خوارەوە بن، رەنگە ئەم رێژەیە دوو بەرابەر ببێتەوە، بەڵام ئاستی وەبەرهێنانی نەوتی ئەمریکا، رۆژانە تا ٩ ملیۆن بەرمیل وەک خۆی دەمینێتەوە،هەروەها بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەبێتە هۆی حەفاری زیاتر لە کیڵگە کانی نەوتی خامی ئەمریکا.
ئۆپێک لە ئێستادا لاوازە.هەر بۆیە لە هەوڵدایە هەر کات روسیا پێشنیاری رێککەوتن لە گەل کارتێل بدات، لە گەڵ ئەم وڵاتە بگەنە ستراتیجیەکی هاوبەش. لە هەمان کاتدا دیکتاتۆریەکانی بەستراوە بە نەوت، نیگەرانیەکی گەورەتریان هەیە، ئەویش چارەنوس و مەسەلەی مانەوەیانە. رەنگە بەرە بەرە بەو قەناعەتە بگەن کە هەر جۆرە رێککەوتنیکی بەردەوام لە نیوان سعودیە و ئێران و روسیا بەو مانا نییە، کە پشکی نوێی ئەمریکا لە بازاڕی جیهانی نەوت، بە وشێوەی کە چاوەڕوانی دەکەن روو بەرووی کێشەو ئاستەنگ ببێتەوە.
