دیسان بارزانی و گەمەی گەورە
شیكارى نوچهنێت
وشهى موفلیس كێى نیگهران كرد؟
رۆژێك دواى گهڕانهوهى له دوایین سهردانى بۆ بهغدا، نێچیرڤان بارزانى لهكۆنگرهیهكى رۆژنامهوانى بهغداى به موفلیس وهسف كرد. ئهمه نیگهرانى لەدوولاوە خولقاند، لهسهر ئاستى كوردستان بهتایبهتى موچهخۆران، ئهوانهى ساڵێك زیاتره، بەهۆی راگرتنی میزانیەی کوردستانەوە لەلایەن بهغداوە مووچەکەیان لەکاتی خۆیدا ناگات، نیگهران و تا ئاستێک بێئومێدبوون. نیگهرانى دووهمیش توڕهبوونى ههندێك لایهنى سیاسى و كهسایهتى سیاسى عێراقى بوو لهبهكارهێنانى وشهى ” موفلیس” لهلایهن سهرۆكى حكومهتى ههرێمى كوردستانهوه. و ههندێك له راگهیاندنهكانى عێراقى، بهكارهێنانى ئهو وشهیهیان به ئیستفزازكردنى بهغدا وهسف كرد.
بهتایبهتیش سهرۆكى حكومهتی کوردستان پێشینیهكى لهو جۆره وهسفانهدا ههیه، كه لهبارهى بهغدا و عێراق گوتویهتى. سهرۆكى حكومهت نیچیرڤان بارزانى، پێشتر وتبووى” دهوڵهتێك بهناوى عێراق بوونى نهماوه” ” شتێك نییه ناوى سوپاى عێراق بێت” ئهمانه ئهو وهسفانه بوون، كه پێشتر نیچیرڤان بارزانى لهدیمانهكانى بهكارى هێنابوون و ببووە مایەی نیگەرانی سیاسییە عێراقییەکان.
بهڵام ئهگهر لهرووى واقعیهوه بوهستین. ئایا بهغدا موفلیسه؟ ئایا بهكارهێنانى وشهى موفلیس، ماناى ئهوهیه كه پهیوهندى نێوان بهغدا و ههرێم گهیشتۆته خاڵی بنبەست؟
سهرۆكى حكومهتى ههرێم لهوهسفهكانى چهند واقیع بینه؟
بەڕای زۆرینەی چاودێران، قسهكانى سهرۆكى حكومهتى ههرێمى كوردستان، ئهگهر نیگهرانیشى لێ كهوتبێتهوه. بهشێك بووه لهواقیع. ههموو سهركردهكانى عێراق، ئهو قسهیان پێشووتر كردووه، ئهگهر به تهعبیرى دیكهش بێت. لهوانه ئهیاد عهلاوى سهركردهى دیارى عێراق، چهندین جار جهختى لهسهر ئهوه كردۆتهوه كه عێراق لهسهر لێوارى لهناوچوونى یهكجاریى دایه. حكومهتهكهى عهبادیش دوایین دهرفهت دهبێت بۆ لایهنه عێراقییهكان. زۆربەی کات قسەی توندتر لهچهندین بۆنه و لهلایهن چهندین توێژهر و بڕیاربهدهستى عێراقى دووباره كراوهتهوه.ههموو ئاماژهكانیش بهرهو ئهوه دهچن. كهعێراق ئهمرۆ له لاوازترین حاڵهتى دهوڵهتى و دهسهڵات دایه. لهدواى كهوتنى موسڵیش ئهو ئاماژانه زیاتر بهرهو راستى دهچن. بۆیه ئهوهى نیچیرڤان بارزانى دهیڵێ دەربڕینێکی واقیعییە بۆ ئێستای حکومەتی عێراق، چونکە لهرووى ههیمهنهى دهوڵهت و حكومهت و یهكانگیرى نیشتیمانىیەوە عێراق لەبەر یەک هەڵوەشاوەتەوە، لێ ئەوەی هاندەرە بۆ عێراقییەکان کە توڕەو نیگەران بن لەوتە راستییەکانی نێچیرڤان بارزانی، دڵنیاییانە لەوەی ئەوەی بارزانی دەیڵێ وتنێكی ئامانجدارە، نەک قسەیەکی ئاسایی.
ئامانجەکانی نیچیرڤان بارزانى لە رێكهوتن لهگهڵ دهوڵهتێكى موفلیس دا
لەدوای بەکارهێنانی دەستەواژەی موفلیس بۆ حکومەتی عیراق، لەلایەن سەرۆکی حکومەتی کوردستانەوە، لەشەقامی کوردی و عەرەبیدا، ئەو پرسیارە دروست بووە، کە لەکاتێکدا نێچیرڤان بارزانی دەزانێ حکومەتی عێراق حکومەتێکی موفیلسە، بۆچی بەدوای رێککەوتنەوەیە لەگەڵیدا ؟ بەڵام بەڕای چاودێران، نێچیرڤان بارزانی چۆن لەسەرەتای دەستکردن بەپرۆسەی بەرهەمهێنانی نەوتی کوردستان و هەوڵی هەناردەکردنی بەشێوەی سەربەخۆ، دڵنیابووە لەوەی، ئەگەر دەست بەو پرۆسەیە نەکەن، ئەو رێگایە نەگرنە بەر، رۆژێک دێت عێراق بەکارتی بودجە، پرۆسەی سیاسی کوردستان دەخنکێنێ، ئاواش دڵنیایی تەواوی هەیە لەوەی، لەئێستاشدا لەگەڵ حکومەتێکی خۆ خاوەن نەبووی وەک حکومەتی عێراق، رێککەوتن و گەشتن بە چارەسەری یەکجارەکی کێشەکان مەحاڵە، بەڵام ناچارە بۆ گەشتن بەچەند ئامانجێکی گەورەی سیاسی، لەگەڵ حکومەتێکی موفلیسی وەکو حکومەتی عێراقدا بچێتە سەر مێزی حیوارو گفتوگۆ، کە ئامانجەکانیش بەبڕوای چاودێراین بریتین لە:
خستنەبازاڕێکی ژیرانەی ئابوری کوردستان لەنێوان حکومەتی عێراق و بازاڕی دەرەوەی عێراقدا
کورد ئەزموونی ئەوەی کرد، لەدوای هەستکردنی حکومەتی تورکیا، بەدوورکەوتنەوەو گەشتنە بنبەستی حکومەتی عێراق و حکومەتی کوردستان لەیەکتر، خەمساردی لەلایەن حکومەتی تورکیاوە تا دەهات روو لەزیادبوون بوو، کاتێکیش کورد لەگەڵ حکومەتی تورکیا لەنزیک بونەوەدا بوو، حکومەتی عێراق هەموو ئامادەییەکی هەبوو بۆ نزیکبونەوە لەحکومەتی کوردستان، بەپێچەوانەشەوە تورکیا ئامادەیی هەموو هاوکارییەکی کوردی هەبوو کە کورد لەعێراق نزیبوایە، بۆیە سیاسیی ژیر لای چاودێران ئەوەیە، کە سود لەرابردووی دوور و نزیک وەربگرێت، بەسود وەرگرتنیشی لەو ئەزمونەی لەگەڵ حکومەتی عێراق و تورکیا هەمانبووە، دەبێت کار بۆ گەرمترکردن و گرنگیپێدانی زیاتری بازاڕی داهاتووی ئابوری کوردستان بکات، خاڵێک بەدەستەوە نەدا بۆ ساردبونەوەی هەر لایەکیان و بەو هۆیەوە خەمساردبوونی ئەی تریان، چاودێران پێیان وایە، هەر ئەوەش وایکردووە، لەدوای گەڕانەوەی لەبەغدا، نێچیرڤان بارزانی سەردانی تورکیای کردەوە.
- دوورخستنەوەی کورد لەگەمەی خەتەرناکی شیعە سوننە
ئەگەر دوێنێ، ئەوکاتی کە مامەڵەی بازرگانی کوردستان تورکیا دەستی پێکرد، کوردستان لەپێناو بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئابوریدا رووی لەتورکیاکرد، شەڕی شیعە سونەی عێراق، خۆی لە بایکۆتی کاری حکومەتی و پەڕلەمانی لەعێراقدا دەبینییەوە، ئێستا شەڕی شیعە و سوننە، لەناوچەکەدا بووەتە گەمەیەکی ئیقلیمی گەورە، چووەتە قۆناغێ هەرە مەترسیدار، باشترین رێگا بۆ کورد، خۆ یەکلانەکردنەوەیەتی لەو نێوانەدا، رێککەوتنی ئەم دوایەی عێراق و کوردستانیش رێگایەکی هەرە عاقڵانەی کورد بوو، کە لەیەک کاتدا هەم لەگەڵ عێراق رێککەوت و هەر بەپێی ئەو رێککەوتنەش کە لەعێراقدا بووە یاسا، بەشێک لەسەربەخۆیی خۆی هێشتەوە بۆ بازرگانیکردن و هەناردەکردنی نەوت، کەدەتوانێ لەو رێگایەوە باڵانس لەو پەیوەندییەدا رابگرێت.
- پاراستنی کورد لەتۆمەتی روخاندنی حکومەتی عیراق
لە ئێستادا حکومەتی عێراق، رۆژ لەدوای رۆژ زیاتر روو لە هەڵوەشاندنەوەیە، سوپا بەیەکجاری بووەتە سوپای مەزهەبێک و مەزهەبی بەرانبەریش خەریک بەیاخی بوونی زیاتر و دروستکردنی سوپای تایبەتی خۆیەتی، لەئێستادا کورد سنورەکانی خۆی کۆنترۆڵکردووە، کەدڵنیایە لەحەتمی بوونی دابەشبوونی عێراق، نایەوێ وەک بەشێک لەهەوڵی تێکدانی عێراق بناسرێت، بەڵکو مەبەستیەتی لەکاتی دابەشبونە حەتمیەکەدا مافی رەوای خۆی، وەک میراتی بەجێماوی عێراقی رووخاو وەربگرێتەوە. لەمێژووشدا وەک بەشێک لەدابەشکاری عێراق تۆمار نەکرێت، هەر ئەوەشە کورد والێ بکات، لەگەڵ ئەو حکومەتە نیوەگیانەی عێراق رێبکات، تا گیان دەرچوونی.
- گرتنی سەرەنجی نێودەوڵەتی
لەئێستادا بۆ بەرەنگاربونەوەی داعش و لێدان لەپێگەی تیرۆر و کەمکردنەوەی کاریگەریی ئێران، بۆ ئەمریکاو رۆژئاوا گرنگە، کە عێراق بەیەکگرتووی بمێنێتەوە، ئەگەرچی مەحاڵە مانەوەی عێراق و کورد لەوە دڵنیایە، بەڵام وەک لەخاڵی سەرەوەتر ئاماژەمان پێدا، لێرەشدا کورد بەو نەرمی نواندنە لەگەڵ حکومەتێک کە لەروخانی حەتمیدایە، زیاتر لەوەی کەهەیە دەبێتە، جێی سەرەنجی جیهان.
- پاراستنی یەکڕیزی کورد
بەهۆی منەتباری لایەنێکی سەرەکی کوردستان بە ئێران، و مانەوەی کێبەرکێی حزبی لەکوردستان، بۆ شەڕ لەسەر تۆمارکردنی سەروەری، تا ئێستاش ویستێک هەیە بۆ توانەوەی کورد بەشیعەدا، راستە ئێستا سەرۆکایەتی حکومەت ئەتوانێ کێشەکان لەگەڵ عێراق بگەیەنێتە بنبەست و بەیەکجاری کار لەسەر ئەو دڵنیاییەی خۆی بکات، کە رێککەوتن لەگەڵ عێراقدا مەحاڵە، بەڵام لەوەها دۆخێکدا، مەیدانی موزایەداتی سیاسی لەناوخۆی کوردستاندا خۆش دەبێت و دەرگایەک بەسەر دابەشبوونی رای سیاسی کوردستاندا دەکرێتەوە.
بۆیە رای چاودێران وایە، نێچیرڤان بارزانی، کەتوانایەکی بێوێنەی لەکۆکردنەوەی لایەنە ناکۆکەکانی کوردستان هەیە لەدەوری یەک، و کار لەسەر پاراستنی یەکڕیزی کورد دەکات، دەیەوێ بەرەچاوکردنی ویستی چەند لایەنێکی کوردستانی، بۆ نزیکبونەوە لەبەغدا، بەیەکجاری مەیدانی ئەو موزایەداتە لەناو ببات، بەواژۆکردنی رێککەوتنێک لەگەڵ حکومەتی عێراقدا، کە دڵنیایە لە جێبەجێنەکردنی لەلایەن عێراقەوە، بەیەکجاری جەماوەرو خەڵکی کوردستان هۆشیاربکاتەوەو لایەنە مەیلدارەکانیش بەلای شیعەدا رابکێشێتە ئەو ئاراستە کوردستانییەی کەخۆی دەیەوێ.
- گریمانەیەکی لاواز
لەئێستاو داهاتوییەکی دووریشدا، لەبەرژەوەندی حکومەتی عێراقدایە ئەو رێککەوتنەی لەگەڵ کوردستاندا واژۆی کردووە جێبەجێی بکات، بەڵام ئەوەی وا دەکات هیوا نەبێ بەجێبەجێکردنی رێککەوتنەکەو دڵنیایی لەشکاندنی هەبێ لەلایەن عێراقەوە، ئەو دەستێوەردانە گەورەیە کە لەکاروباری سیاسی عێراقدا دەکرێ، لەلایەن وڵاتانی دەوروبەرەوە.
خۆ ئەگەر وەک گریمانەیەکی لاوازیش عێراق وەک خۆی مایەوە، رێککەوتنەکەش جێبەجێکرا، ئەوە دیسان نێچیرڤان بارزانی لەو رێیەوە کوردی گەیاندۆتە کەنارێکی ئارامتر، چونکە لەو رێککەوتنەدا کە کراوەتە دەقێکی یاسایی، میزانیەی کوردستان لەسەر ئەو بنەمایە چەسپێنراوە لەعێراقدا، کوردستان بەشە بودجەی خۆی لەعێراق وەردەگرێت، و ئازادیشە لە چۆنیەتی مامەڵەکردن بەو بڕە نەوتە زیادەی کە بەرهەمی دەهێنێت، لەو رێگایەشەوە، بارزانی هەم کێشەکانی لەگەڵ عێراق بەچارە گەیاندووە، هەمیش بەشی ئەوەندە سەربەخۆیی ئابوریی لەدەستی کورددا هێشتۆتەوە، کە بتوانی بەڵانسی سیاسی ناوچەکەی لەبەرژەوەندی کورد پێ ڕابگرێت، و کوردستان بکاتە مەیدانی ململانێی عێراق تورکیا بۆ نزیکبونەوەی زیاتریان لەکورد.
ئەنجام:
کوردستان دەستی بەپرۆسەی بەرهەمهێنانی نەوت بکردایە یان نا، ئەو رۆژە هەر دەهات کە کارتی بودجە بەرانبەر بەکورد بەکاربهێت لەلایەن عێراقەوە، بۆیە دەستکردن بەبەرهەمهێنانی نەوت و دروستکردنی بۆری سەربەخۆی نەوتی کوردستان، بەسیاسەتێکی ژیرانەی کورد هەژمارە.
ئێستا حکومەتی عێراق لەرەتکردنەوەی سەرسەختانەی بەرهەمهێنانی نەوتەوە لەکوردستان، شەڕی ئەوە دەکات، چەند دە هەزار بەرمیلێک زیادەی پێ بدرێت، لەوەی کەکوردستان دەڵێت، ناچار بووە وەک ئەمری واقیع لەگەڵ ئەو سیاسەتە ژیرانەی کورد دەست نەرم بکات، و رێککەوتنی یاسایی لەو بارەوە لەگەڵ کورد بکات.
لەداهاتووی زۆر نزیکدا، رێککەوتنی عێراق و کوردستان، بەجێبەجێکردن یان نەکردن، یەکلایی دەبێتەوە.
لەئەگەری جێبەجێبەجێ کردن:
کورد پشکی بودجەی خۆی لەعێراق وەردەگرێت، شەڕی سیاسی شیعە لەکوردستان دوور دەخاتەوەو لەوبەشەش کە بەپێی رێککەوتنەکە مافی مامەڵەکردنی هەیە پێیەوە، باڵانسی سونە شیعە لەکوردستان رێکدەکاتەوەو کوردستان لەئاگری ئەو شەڕە مەزەهبییە دەپارێزێت، بەهۆی میزانییەوە پرۆسەی ئاوەدانی و بنیاتنانەوەی وڵات دەست پێ دەکاتەوە، فەرمانبەران قەرەبووی ماندوێتی ساڵی پاریان بۆ دەکرێتەوە. قەرەزەکانی سەر حکومەتیش بەو بڕە نەوتەی ئازادە بەمامەڵەکردن پێیەوە، دەدرێتەوە.
لەئەگەری جێبەجێنەکردن:
جیهان شاهیدی ئامادەیی کورد دەبێت بۆ رێککەوتن لەگەڵ عێراق، ئەو پەیامە بەجیهان دەگات، کە حکومەتی عێراق خواستی شەراکەتی لەگەڵ کورددا نییە، دەرگاکانی جیهان بەڕووی نەوتی کوردستاندا زیاتر دەکرێتەوە، بەخێرایی قەیرانی سەپێنراو بەسەر کوردستاندا دەڕوێتەوەو کورد سەرکەوتوانە، بەرەو ئایندەیەکی تر هەنگاو دەنێت، ئەوە جگە لەو خاڵە گەشەی کە هاودەنگی میللی و سیاسی کوردستان دروست دەبێت، دژ موزایەداتی سیاسی هەر لایەنێک لەگەڵ حکومەتی شیعەدا.
