د.سەباح بەرزنجی
پێشەكی
رێبازی نەقشبەندی وەك بەناوەكەیدا دیارە زیاتر و زۆرتر بەرهەمی وردبوونەوە و ئەزموونی فیكریی و رۆحیی كەسایەتیی گەورەی خۆرهەڵاتی ئیسلامیی خواجە بەهائەددینی نەقشبەندیی بوخاراییە ، هەرچەندە ئەم رێبازە خاوەنی قووڵایی مێژووویەكی دوور و درێژ و خاوەنی پانتاییەكی جوگرافیی فراوانترە ، بە جۆرێك كە پەلدەكێشێت بۆ سنوورگەلێكی جیاواز و مەوداگەلێكی فرەچەشن ، بەڵام تا ئێستاش كارییگەریی شاهی نەقشبەند بەسەر پیر و پێشەواكانیەوە سەرنج راكێشە !
سەرنجێكی گرنگ :
سێ ریوایەت لە باسكردنی نەقشبەندییە :
ریوایەتی یەكەم : ریوایەتی خودی . ریوایەتی جامی بە نموونە .
ریوایەتی دووەم : ریوایەتی نەیاران . ریوایەتی سەلەفییەكان .
ریوایەتی سێیەم : ریوایەتی تەحلیلی مێژوویی بابەتیانە . ریوایەتی زەرینكوب و ئانی ماری شیمیل .
تەوەری یەكەم : كەسایەتی شاهی نەقشبەند
زۆرێك لە زانایان ژیاننامەی ئەم عاریفەیان نووسیوە لە كۆنەكان و لەتازەكان ، تێكڕا هاودەنگن لە سەر ئەوەی ناوی محەممەدی كوڕی محەممەدی بوخارایی ئوەیسییە ، لەمانگی موحەررەمی ساڵی 717 كۆچی لە گوندی كۆشكی عاریفان لە دێهاتی بوخارا لە دایكبووە .
تەریقەتی لەشیخ بابا محەممەدی سماسی وەرگرتووە و هاوڕێیەتی سەیید ئەمیر كەلالی كردووە . پەیرەوانی نەقشبەندیی بروایان وایە كە ئەو بە شێوەیەكی رۆحانیی لەلایەن رۆحیانەتی شیخ عەبدولخالقی غەجدەوانی پەروەردەكراوە .
وەك لە ژیانی دەردەكەوێ هۆكاری پەیوەستبوونی بە ریبازی تەسەوف دەگەڕێتەوە بۆ باپیری كە سەرەتا ناردوویەتی بۆ خزمەتی شیخ بابا محەممەدی سەماسی هەتا سەرەتاكانی تەریقەتی لیوەربگرێ و دوای وەفاتی ئەویش ناردوویەتی بۆ سەمەرقەند بۆلای سەیید ئەمیر كەلال .
جگە لەوەی خۆی دەگێڕێتەوە كە بەرایی بێداربوونەوە و گەڕانەوەی من بۆ لای خوا كاتێك بوو كە لەگەڵا هاوڕێیەكما دانیشتبووم گوێم لێدەگرت لە پڕ كەسێك بانگی كردم وتی : ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە كە پشت لە هەمووكەس بكەیت و رووبكەیتە حەزرەتی ئێمە ؟! دوای ئەمە حاڵەتێكی گەورەم بۆ دروستبوو بە پەلە لەو ماڵە دەرچووم و ئۆقرەم لێبڕا . ئاوێكم لێوە نزیكبوو خۆم و جلەكانم شت . دوو ڕكات نوێژم كرد كە ئێستاش كە چەند ساڵا تێدەپەڕێ بە هیوام نوێژێكی وابكەم بۆم ناكرێ ! لەبارەی وشەی نەقشبەندەوە بیر و بۆچوونی جیاواز هەیە ، هەندێك دەڵێن نەقشبەند ناوی گوندێكی بوخارایە كە شاهی نەقشبەندی بۆ نیسبەت دەدرێ ، هەندێك دەڵێن لە ئەنجامی زیكری زۆری ناوی خودا ، لە دڵیدا ئەو ناوە نەقشی بەستبوو . بۆچوونی سێیەم ئەوەیە كە بەهائەددین پیشەی رستنی پارچە بووە و لەسەر پارچەكەش وێنەی گوڵی نەخشاندووە لە ئەنجامدا پێیان وتوە نەقشبەند .
تەوەری دووەم :كورتەیەك لە سەر نەقشبەندییە
ئەم ریبازە بە چەند قۆناغدا گوزەری كردوە :
1-قۆناغی دامەزراندن . لەسەردەستی خواجە محەممەدی بوخارایی .
2- قۆناغی گەشەسەندن . لەسەر دەستی خەلیفەكانی .
3-قۆناغی بڵاو بوونەوە . لەسەر دەستی باقی پیرانی نەقشبەندیی هەركام لە قۆناغ و سەردەم و جوگرافیای خۆی . تا دەگاتە مەولانا خالیدی نەقشبەندیی .
تەوەری سێیەم :بنەما فیكری و سلووكیەكان :
یەكەم : زنجیرەی پەیوەستبوون بە پیغەمبەری ئیسلام
وەكوو هەر روانگەیەكی فیكری و كردەیی لە جیهانی ئیسلامیدا ، ئەم ریبازە هەولیداوە رەگ و ریشەی هزری و كۆمەڵایەتی خۆی بگەرینییتەوە بۆ بەرەبەیانی بانگەوازی ئیسلام . لەم رووەوە زنجیرەی پیرانی نەقشبەندیی بە سێ ریگا دەچیتەوە سەر پیغەمبەری خودا :
یەكەمیان: ریگای عەلی كوری ئەبووتالیب لەوەوە بۆ كورەكانی و نەوەكانی تا دەگاتە ئیمام عەلی رەزا ئینجا بۆ مەعرووفی كەرخی .
دووەم لە ئیمامی عەلییەوە بۆ شیخ حەسەنی بەسری.
سییەم : لە ئەبووبەكری سددیقەوە بۆ سەلمانی فارسی .
دووەم : پابەندبوون بە هیڵە گشتییەكانی ئەهلی سوننەت و جەماعەت . دووركەوتنەوە لە شەتەحات و بیدعە و خورافات .
سێیەم : وەفاداریی بۆ پیرانی تەسەوف لە مێژووی ئیسلامدا . وابەستە بوونی نەقشبەندییە بە كەلەپووری پیشینانی تەسەوف لە حەسەنی بەسری و مەعرووفی كەرخی و حەبیبی عەجەمی …هتد.
چوارەم : بنەما سلووكی و رەفتارییەكان
ژیانی دەستە جەمعی لە ناو خانەقاكاندا , واتە لە گۆشەگیری بێزارن و بروایان بە زیكری شاراوە هەیە .
خەرقەی دەرویشی كە رەنگیكی زەرد و خۆلەمیشی هەیە و یەكیكە لە تایبەتمەندییەكانی ئەم تەریقەتە.
بنەمای بروا و سلووكی نەقشبەندییە بریتییە لە : هۆش دەردەم ، نەزەر بەقەدەم ، سەفەر لەوەتەن ، خەلوەت لە ئەنجومەن ، یادكرد ، بازگەشت ، نیگەهداشت ، یادداشت .
پەیرەوانی تەریقەت ئەبێ سێ مەقام رەچاو بكات :
مەقامی سەرنج لە ژمارە . مەقامی سەرنج لە وردبینی ، مەقامی سەرنج لە دڵا .
جگە لەم بنەمایانە تەریقەتی نەقشبەندی زۆر گرنگی بە خەتمە و رابیتە دەدات .
خەتمە كە خەتمی خواجەگانی پیدەوترێ لە سەردەمی عەبدولخالقی غەجدەوانییەوە بۆتە رەسم و رەوشتیكی تایبەت بەم تەریقەتە .
رابیتە بەشیكە لە خەتمە و پاساوی خۆی هەیە.
لە پیریكەوە بۆ پیریكی دیكە شیوەی خەتم جیاوازە وەك مامۆستا عەبدولكەریمی مودەرریس. باسی كردوە نەقشبەندییە لە زۆر شوێن و جیگای دنیا بوونیان هەیە لە هەرێمی هانسۆی چینەوە بگرە تا توركیا و ئاسیای ناوەراست و هیندستان و ئەفغانستان و ئیران و عیراق و میسر و قوبروس ، زۆرینەی پەیرەوانی ئەم ریبازە لەسەر مەزهەبی ئەهلی سوننەت و جەماعەتن .
تەوەری چوارەم : هەڵوێست لە سەر تەریقەتی نەقشبەندیی
هەلویستی جیا جیا هەیە لەسەر ئەم تەریقەتە بەم شیوەیە خوارەوە :
1-هەڵوێستی زانایانی سی مەزهەبی سوننی حەنەفی و مالیكی و شافیعی . هەلویستی پەسەند كردنە.
2- هەڵوێستی زانایانی سەلەفیی مەشرەب .واتە حەنبەلییەكان رەتكردنەوەیە .
3- هەڵوێستی زانایانی شیعە مەزهەب . بە هەلە و گومرایی دادەنین .
4_ هەڵوێستی بیرمەندانی نوێ. بە تەریقەتیكی رەسەن و كارییگەر و زیندوو هەروەها قووڵا ناوزەدی دەكەن.
