مه لا عيرفان فائق حەمه كەريم : تەصەوف نەیویستووە بەشێك بێت لەسیاسەت و حیزبایەتی، لەگەڵ توندڕەوی ئایینی و مەزهەبی و ئایدۆلۆژی نەبووە
نوچەنێت . تایبەت
مه لا عيرفان فائق حەمه كەريم، بەرپرسی ڕێكخراوی ڕۆشنبیران و لاوانی تەصەوف، لەکوردستان، و پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی گەڕەکی کوردسات لەسلێمانی، و سەرنوسەر و خاوەن ئیمتیازی گۆڤاری پەیامی تەسەوف، لەوەڵامی پرسیارەکانی نوچەنێت، ئەوە دەخاتەڕوو، بۆچی هەڵمەتێک دژ بەتەسەوف لەکوردستاندا هەستپێکراوە، باسی رێبازی تەسەوف و شێوەی پەروەردەی تاک لەو رێبازەدا دەکات.
نوچەنێت: تەسەوف لەسەر چ جۆرە پەروەردەیەک تاک پەروەردە دەکات ؟ جیاوازی چییە لەگەڵ رێکخراو و حزبە ئیسلامییەکان ؟
سەرەتا پێویستە تیشك بخەینە سەر خاڵێك :
كەئەویش ئەوەیە تەصەوف بزوتنەوەیەكی پەروەردەییە لەسەدەی سێ و چواری كۆچی سەریهەڵدا ، پێشتر هەبوو بەڵام لەسەر ئاستی تاكەكەس و دوور لەكاری بەكۆمەڵ ، دواتر بوونی وەك كۆمەڵەیەك یان بزوتنەوەیەك بووبە واقیع و پێویستی كۆمەڵگەی ئیسلامی ، لەبەر ئەم هۆكارە ، دینی ئیسلام یان قورئان سێ بابەتی گرنگە بۆ ئینسان كەبریتین لە :
یەكەم : ئیمان یاخودعەقیدە یان فیكر .
دووەم : ئیسلام یان شەریعەت یاخود یاسا .
سێیەم : ئەخلاق یان ئیحسان .
: كەهەرسێكیان لەوەڵامدانەوەیەكی پێغەمبەردا هاتووەو صەحابەكان گوێبیستی بوون كەئەم فەرمودەیە :
عن عمر بن الخطاب رضي الله عنه قال : بينما نحن جلوس عند رسول الله صلى الله عليه وسلم ذات يوم ، إذ طلع علينا رجل شديد بياض الثياب ، شديد سواد الشعر ، لا يرى عليه أثر السفر ، ولا يعرفه منا أحد ، حتى جلس إلى النبي صلى الله عليه وسلم فأسند ركبته إلى ركبتيه ، ووضح كفيه على فخذيه ، وقال : ” يا محمدأخبرني عن الإسلام ” ، فقال له : ( الإسلام أن تشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله ، وتقيم الصلاة وتؤتي الزكاة ، وتصوم رمضان ، وتحج البيت إن استطعت إليه سبيلا ) ، قال : ” صدقت ” ، فعجبنا له يسأله ويصدقه ، قال : ” أخبرني عن الإيمان ” قال : ( أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر ، وتؤمن بالقدر خيره وشره ) ، قال : ” صدقت ” ، قال : ” فأخبرني عن الإحسان ” ، قال : ( أن تعبد الله كأنك تراه ، فإن لم تكن تراه فإنه يراك ) ، قال : ” فأخبرني عن الساعة ” ، قال : ( ما المسؤول بأعلم من السائل ) ، قال : ” فأخبرني عن أماراتها ” ، قال : ( أن تلد الأمة ربتها ، وأن ترى الحفاة العراة العالة رعاء الشاء ، يتطاولون في البنيان ) ثم انطلق فلبث مليا ، ثم قال : ( يا عمر ، أتدري من السائل ؟ ) ، قلت : “الله ورسوله أعلم ” ، قال : ( فإنه جبريل أتاكم يعلمكم دينكم ) رواه مسلم .
خەڵك خاڵی یەكەمی قبوڵكرد و هاتەنێو دائیرەی ئیمان ، وەهەروەها دووەمیشی قبوڵكرد بەوەی دەوڵتێكی ئیسلامی یاخود بڵێین خەلافەتی ئیسلامی دروست بوو یاساكانی شەریعەت و قورئان و فەرمودەكانی پێغەمبەربوو ، بەڵام لایەنی سێیەم لایەنی پەروەردەی ئەخلاقی و ڕۆحی و پێگەیینی تاك وەك نمونە بەهۆی كاریگەری دونیاو كەسابەت و تێكەڵبوون لەگەڵ ووڵاتانی دونیا ڕووی لەلێڵ بوون و كاڵبونەوە كرد ، وەك هەندێ لەوبیرمەندە ئبیسلامییانەش لەم سەدانەی دواییدا كەسەردانی ووڵاتانی ئەوروپایانكرد ، ووتیان لەوێ ئیسلامێكی بێ ناو هەیە بەڵام لای خۆمان ناوێكی بێئیسلام هەیە .
كەواتە بزوتنەوەی تەصەوف بۆ ئەم ئامانجە دروستبووە كە دەقەكانی قورئان و سوننەت لەخودی تاكی موسڵماندا ڕەنگبداتەوە .
پەروەردەی تەصەوف پێگەیاندنی تاكەو بەخشینیەتی بەكۆمەڵگە ، واتە پەروەردەكردنی تاكێكی هۆشیارو بیرمەندو جوان و جوانبین .
: تەصەوف بۆ پەروەردە پشت بەم ئایەتەی قورئان دەبەستێ كەدەفەرموێت :
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِين * ال عمران 164
خوای تەعالا باس لەوە دەكات كە ناردنی پێغەمبەر وەك مامۆستای بەشەرییەت و كردنی بەڕابەر جگەلەوەی ئگاداركردنەوەی مرۆڤە لەنیگای ئیلاهی و خوێندنەوەی بۆ مرۆڤ لەهەمانكاتدا تەزكییەو شۆرینەوەو پاككردنەوەی تاكی موسڵمانە بەگوڵاوی ڕێنماییەكانی ئیلاهی بۆ ئەوەی مرۆڤێكی مەحبوبی بۆنخۆش بێتە بەرهەم كەهەمووان هەست بەبۆن و بەرامەی بكەن و باخچەی ژیان ڕازاوەبكات ، هەتا ببێتە جێگە سەرنجی مرۆڤەكانی ترو پەلكێشی هەمان پەروەردەو مەرەسەی ئیلاهی و بوون بەفریشتەیی لەپاكیدا بكات .
كەواتە تەصەوف مەدرەسەی تەزكییەو شۆرینەوەو پاككردنەوەی تاكە ، هەتا عاشق بەژیان ببێت و ببێتە ڕەمزی ئەو نامەیەی خوا كەدەفەرموێت : واستعمركم فیها / كەئاماژەیە بەوەی خوای تەعالا ئینسانی دەوێت كەدڵ و ژیان ئاوەدان بكاتەوەو ببێتە پاڵەوانی دروستكردنی جوانییەكان ئیتر كێ بەرهەمەكە دەخوات و سودی لێدەبینێت ئەوە گرنگ نییە ئەوەندەی ئەوە گرنگە كەتۆ ئەو كەسەبیت كەئەو كارە ئەنجام دەدەیت .
وەجیاوازی تەصەوف و ڕێكخراوو حیزبە ئیسلامییەكان ئەوەیە كەتەصەوف وەك قوتابخانە مەبەستییەتی پەروەردەی تاك یاخود قوتابی بكات ئیتر گرنگ نییە دوایی لای كێ و لەچ كایەیەكی ژیان جێگەی خۆی دەكاتەوە و لەكوێ خزمەتكردن هەڵدەبژێرێت ، ئەوە جێدەهێڵیت بۆ هەڵبژاردنی ئەو كەسە خۆی ، بەڵام ڕێكخراوو بزوتنەوە ئیسلامییەكان كاری ڕێكخراوەییە ، پەروەردە تەواوی كارەكانیان نییەو ئامانجێكی تایبەت كۆی كردوونەتەوە كەپێدەچێت ، دینداری ودەسەڵات و ئابوری و چەندین شتی تر هەبێت ، وەدەكرێت خەڵكانێكی تەصەوفیش لەخۆبگرێت و لەگەڵیان كاربكەن و لای ئەوان خۆیان ببیننەوە ، وەنمونەی ئەهلی تەصەوف زۆرە لەلای تەواوی حیزب و لایەنەكان و هەمووان لەخەرمانی تەصەوف سودمەندبوون ، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەوپەروەردە لەدەستنەدا.
نوچەنێت: پرسی تەکفیرکردن لای ئێوە چۆنە چۆن خەڵک تەکفیر دەکەن و چۆن حکوم دەدەن؟
پرسی تەكفیركردن لای تەصەوف زۆر هەستیارە ، چونكە لەشەریعەتی ئیسلامیشدا بەم شێوە تەوصییە كراوه قورئان ده فه رمويَت :
(( قل إنما حرم ربي الفواحش ما ظهر منها وما بطن والإثم والبغي بغير الحق وأن تشركوا بالله ما لم ينزل به , سلطانا وأن تقولوا على الله ما لا تعلمون )) – الأعراف 33 –
ئێمە بەو(مەقولەیە) كاردەكەین كەئیمام مالیك دەفەرموێت : من صدر عنه ما يحتمل الكفر من تسعة وتسعين وجها ويحتمل الإيمان من وجه واحد حُمل أمره على الإيمان .
ئەگەر كەسێك ووتەیەك یان شیعرێك یاخود هەربابەت و كردەوەیەكی پێوە بینرا كەبە ( 99 ) نەوەدو نۆ خوێندنەوەو لێكدانەوە كوفر بوو ، بەڵام یەك ئیحتیمال و مەجالی جگە لەكوفری هەبوو ئێمە نەوەدو نۆ خوێندنەوەكەی تر وەلادەنێین و بەوتەنها لێكدانەوە باش و نییەتە باشە مامەڵەی لەگەڵ دەكەین كەبۆی دەكرێت ، بۆ ئەوەی تابۆمان بكرێت كۆمەڵگە لەگیانی ڕەشبینی و خراپ خوێندنەوە بپارێزین كەهۆكاری لێكترازان و جودایی و یەكتر نەخوێندنەوەو پێكەوە نەژیانە كەزۆر مەترسیدارە ، وەفەرمدەی زۆر هەستیارهەیە لەم مەجالەدا
نوچەنێت : شێوەی زکر و دینداری تەریقەتەکانی نەقشبەندی و قادری جیاوازییەکەیان چییە؟ بۆچی بەو شیوەیە جیاوازن؟ تاچەند لەدیندا رێگا بەو جیاوازییە دراوە؟
شێوازی دینداری وەك ئوصول و فروعی دین هەردوولا وەك یەكن و لەژێر سێبەری قورئان و سوننەتدایە و ئیسلامەتییەكی خاوێنە و پابەندن بەفتواو ئیجتیهاداتی چوامەزهەبەكە ، كەبەباشترین زانایانی ئوممەتی ئیسلام وەك مەنهەجی قورئان و سوننەت و فتوای صەحابەو تابعین هەژماردەكرێن و سەلەفی ڕاستەقینەن ، وه مێژوو شاهیدی ئەم ڕاستییەیە كەلەهەموو مەیدانەكاندا پیاوانی تەصەوف بەگشتی شۆڕەسواربوون و لەپێشەوەی ڕیزەكاندان لەخزمەتی ئیسلام و گەلان : وەك ئیبن تیمیة لە كتێبی (مجموع الفتاوی ) ئەم ڕاستییە ئیشارەت پێدەكات بەم شێوەیە : (( فأما المستقيمون من السالكين كجمهور مشايخ السلف: مثل الفضيل بن عياض، وإبراهيم بن أدهم، وأبي سليمان الداراني، ومعروف الكرخي، والسري السقطي، والجنيد بن محمد، وغيرهم من المتقدمين ومثل الشيخ عبد القادر، والشيخ حماد، والشيخ أبي البيان وغيرهم من المتأخرين، فهم لا يسوغون للسالك ولو طار في الهواء أو مشى على الماء أن يخرج عن الأمر والنهي الشرعيين بل عليه أن يفعل المأمور، ويدع المحظور إلى أن يموت، وهذا هو الحق الذي دل عليه الكتاب والسنة وإجماع السلف، وهذا كثير في كلامهم.
وقال شيخ الإسلام أيضاً: (( والثابت الصحيح عن أكابر المشايخ يوافق ما كان عليه السلف، وهذا هو الذي كان يجب أن يذكر.
فإن في الصحيح الصريح المحفوظ عن أكابر المشايخ مثل بن عياض، وأبي سليمان الداراني، ويوسف بن أسباط، وحذيفة المرعشى، ومعروف الكرخي، إلى الجنيد بن محمد، وسهل بن عبد الله التستري، وأمثال هؤلاء ما يبين حقيقة مقالات المشايخ.
وقال ابن تيمية عن الجيلاني: (( والشيخ عبد القادر ونحوه من أعظم مشايخ زمانهم أمراً بالتزام الشرع، والأمر والنهي، وتقديمه على الذوق والقدر، ومن أعظم المشائخ أمراً بترك الهوى والإرادة النفسية)) . . .
ئەوەی كەجیاوازە هەندێ ئادابی دینییە كەئیجتیهادی تێداكراوەو هەردوولا دروست و پەسەندەو لەقورئان و سوننەت سەرچاوەی گرتووە ، بۆ نمونە زیكركردن ، قادرییەكان واتە ئەوانەی كەشێخ عبدالقادری گەیلانی وەك موجتەهیدو ڕابەرێكی ڕاستەقینەو شیاوی مەیدانی ئیخلاص و دڵسۆزی ڕاستەقینە بۆ ئیسلام سەیر دەكەن ، پێیان وایە زیكركردن بەئاشكرا چێژێكی ڕۆحی جوانی هەیەو هۆكارە بۆ سەرنجڕاكێشانی خەڵك بۆ دیوەخانی زیكری ئیلاهی و وێنەیەكە لەمەجلیسی صاڵحان و ڕاشكاوی لەگەڵ صەدای بانگەوازی ئیسلامدا ، وەبەڵگەش لەديندا بۆ دروستی زیكرەكەیان ئەمانەیە : أنَّ النبى صلى الله عليه وسلم ذكر عن رب العزة فى الحديث القدســـى أنه يقول ” أنا عند ظن عبدى بى، وأنا معه إذا ذكرنى؛ فإن ذكرنى فى نفسه ذكرته فى نفسى، وإن ذكرنى فى ملإٍ ذكرته فى ملإٍ خيرٍ من الذى ذكرنى فيه ان رفع الصوت حين ينصرف الناس من المكتوبة كان على عهد النبى :البخارى ) ، مر رجل به صلى الله عليه و سلم وكان يرفع صوته بالذكر فقيل له يا رسول الله عسى أن يكون هذا مرائيا فقال لا و لكنه أواه” و هذا حديث رواه الامام أحمد فى مسنده و الطبرانى فى الكبير و قال الهيثمى فى المجمع رواه الامام احمد و الطبرانى و اسنادهما حسن . .
بەنیسبەت زیكری نەقشبەندییەكانیش بەهەمان شێوە قورئان و سوننەتەو پێیان وایە وەك زۆربەی زانایانیش وادەفەرموون زیكری نهێنی و پەنهان زیاتر دوور لەڕیایەیەو زۆرتر چێژ دەداتە ڕۆحی ئینسان كەنێوان خۆی و خوا سەرقاڵی موناجاتی ئیلاهییە ، وەبەڵگەكانیشیان لەقورئان و سوننەت ئەمانەیە : {وَاذْكُر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلاَ تَكُن مِّنَ الْغَافِلِينَ (205) } [الأعراف] ، عن ابى موسى الأشعرى رضى الله عنه قال “كنا مع النبى صلى الله عليه وسلم فى سفر فارتفعت اصواتنا بالتكبير فقال يا أيها الناس إنكم لا تدعون أصم ولا غائبا إنه سميع قريب تبارك اسمه وتعالى جده” [صحيح البخارى].، وەهەردوولایەن كارەكانیان لەقورئان و سوننەت سەرچاوەی گرتووە و تەواوە .
ئەوەشمان لەبیر نەچێت زیكركردن لای ئەهلی تەصەوف شیعارێكی زۆر گرنگەو صەدان ئایەت و سوننەت جەختی لەسەردەكەنەوە .
نوچەنێت: کتێبی مەنهجەی تەریقەتەکان چییە؟ لەدەرەوەی قورئانی پیرۆز؟
لەدەرەوەی قورئان مەنهەج فەرمودەكانی پێغەمبەرەو هەتا دوایی وەك باسمانكرد ، بەڵام مەنهەجی پەروەردەیی ( إحیاء علوم الدین ) ی ئیمامی غەزالی و ( فتح الربانی ) شێخ عبدالقادری گەیلانی و (قوت القلوب ) و ( الحكم العطائیە ) و ( قواعد التصوف ) و چەندین كتێبی تر كەبۆ پێگەیاندنی تاكی موسڵمان دیوەخانێكن لەجوانی و ڕوناكی بۆ دڵ و دەروون كەهەڵقوڵاو و گوشراوی دەلالاتی قورئان و سوننەت و سلوكی صەحابەو تابعین و ڕابەرانی ئیسلام ئه ديبان و شاعيرانە.
نوچەنێت: وەک بزانن، ژمارەی خانەقاو تەکییە لەکوردستاندا چەندەیە؟ مورید و دەروێش لەکوردستاندا بەراورد دەکرێ بەلایەنگری رێکخراو حزبە ئیسلامییە لەژمارەدا ؟
ئامارێك لەسەر ژمارەی تەكیەو خانەقاكانی كوردستان لەبەردەستانییە ، ئەوە لەڕێگەی وەزارەتی ئەوقافەوە دەتوانن ئەو زانیارییە بەدەستبخەن ، بەڵام لەهەمانكاتدا پێویستە ئەوەش بڵێین ئەو هەموو تەكیەو خانەقای لەكوردستان هەیە ، تەعبیر نییە لەئەهلی تەصەوف و مەدرەسەی تەصەوف ، چونكە چەندین تەكیەو خانەقا هەیە تەنها ناوو ناونیشانەو بەمەبەستی دونیایی یاخود میراتییەكی ناتەندروست بونیان هەیەو لەناوەڕۆكدا تەواو پێچەوانەی بنەماكانی مەدرەسەی تەصەوفە .
وەكو ژمارەی دەروێش و مورید و صۆفی بەهەمان شێوە ئامار نییە ، چونكە بزوتەوەیەكی فەرمی سیاسی یان كۆمەڵایەتی ڕێكخراو نییە لەئێستادا ، بەڵام وەك ژمارە بێگومان لەهێزەئیسلامییەكان زیاترن وەك بونی تەصەوف لەناخی خەڵكدا ، بەتایبەت زانایانی ئایینی و ئەدیب و شاعیرو بیرمەندان و بگرە سیاسییەكانیش جگە لەخەڵكی سادە ، بەڵكو ڕێبەرایەتی شۆڕشەكانی كورد لەسەدەی بیست هەموویان خەلفییەتێكی تەكیەو خانەقاكانیان هەیە.
نوچەنێت: بۆچی لەسەرەتای راپەڕین هەڵمەتێکی گەورەی دژ بەتەکیەو خانەقاکان هەستپێکراو بوو، بەوە تۆمەتبار دەکران کە شیرک قەرارد دەدەن بۆخودا ؟ تا ئێستا تاچەند هەست بەبەردەوامی ئەو هەڵمەتە دەکرێ لەدژتان؟ بەڕای ئێوە ئامانج چییە؟
بەڵێ تائێستاش ئەو هەڵمەتی دژایەتیكردنە بەردەوامە ، بەڵام ئەوانەی دوێنێ دەیانكرد ئەمڕۆ داوای برایەتی و پێكەوەبوون دەكەن ، ئەوەی تازەش دێت هەمان قەوانی ئەوانەی پێشوو لێدەداتەوە .
ئەمەش بۆ سێ هۆكار دەگەڕێتەوە :
١- هەربزوتنەوەیەك و ڕێكخراوێكی نوێ كەدروست دەبێت و دەیەوێت ببێتە بەدیلی پێشووەكان ، ئاساییە كەدەبێت كەم و كوڕی و عەیبەكانی پێشووەكان باس بكات و زەقیان بكاتەوەو هەندێجار گەورەتری بكات و تادەگاتە ئەوەی بوختانكردنیش لەپێناو بوونی خۆیدا ڕەوایی پێبدات ، سەرەڕای هەموو ئەمانەش نابێت كارەباشەكانی پێشووەكان باس بكات و ناوی خێریان ببات .
ووتراوە ئەگەر دەتەوێت دروست ببیت سەرەتا دەبێت نەیارێكی گەورە بۆخۆت بكەیت بەنیشانەو بكەویتە باسكردن و سەرنجڕاكێشانی خەڵك بۆی هەتا خەڵك بۆلای خۆت پەلكێش بكەیت و ببیتە واقیعێكی باسكراو ، دیارە هەموو حیزبە ئیسلامییەكانیش هەموویان بۆكۆكردنەوەی جەماوەر پێویست بوو ئەهلی تەصەوف بكەن بەنیشانە ، چونكە تەصەوف تاكە هێزێكی بەهێزی ئایینی كۆمەڵگەیە كەئەمان دەیانەوێت جێگەی بگرنەوە .
٢- خاڵێكیشیان پەیوەندی بەئەهلی تەصەوف خۆیەوە هەیە ، كەبەشێكی كەوتە دەستی خەڵكانێكە نەشیاو ، وەهەروەها لەهەندێ شوێن وەك بزوتنەوەیەكی میراتی بنەماڵەیی لێهات كەئەمەش زیانێكی گەورەبوو ، وەنەیارەكان توانییان ئەم هەلانە بقۆزنەوە و لایەن و سەرچاوەباشەكە وەلابنێن لەپێناو ئامانجەكەیاندا .
٣- ئەم بزوتنەوە ئیسلامییانە بەغرورو توندڕەوییەوە دەستیانپێكرد ، وەداناییان بەكارنەهێنا لەگەڵ ئەهلی تەصەوف و جگە لەئەهلی تەصەوف و موسڵمانە سادەكە، وەهەركەس لەدەروەی بازنەی ئەوان بوایە دەیانخستە قەفەسی ئیتیهامەوە ، وەدەیانزانی كەئەهلی تەصەوف پشتگیریان نابن لەسیاسەت و ئیشەكانياندا ، چونكە :
یەكەم تەصەوف نەیویستووە بەشێك بێت لەسیاسەت و حیزبایەتی ، دەیەوێ وەك مەدرەسەیەكی پەروەردەیی بمێنێتەوەو نەچێتە كایەكانی سیاسەت و ململانێ بەتایبەت لەم سەردەمانە كەناشەریفانەیە سیاسەت .
دووەم / تەصەوف بەهەموو شێوەیەك لەگەڵ توندڕەوی ئایینی و مەزهەبی و ئایدۆلۆژی نەبووەو پێی باش بووە وەك سەرچاوەو مەرجەعێكی ئایینی بۆ كۆمەڵگە بمێنێتەوە.
