ئەبوبەكر كاروانی: دژایەتی كردنی تەسەوف لە هەموو حاڵەتێكدا هەڵە بووە و دەبێت وەك هەڵەیش سەیری بكەین
ئێستا بە شێوەیەكی گشتی لە ئاسۆیەكی نیشتمانی و عیرفانی و ئیسلامی بەرینتر و فراوانترەوە، دەڕوانرێتە ئەو مێژووی تەسەوف و دووبارە هەوڵی لە خۆگرتنەوەی كلتوور و رێبازەكەی دەدرێت
ئەوەی لە (اخوان) بۆیان ماوەتەوە، یادگارییەكی مێژوویی و دۆستایەتی یەكی دوراودوورە
لەم تەوەرەدا ئێمە بە دوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا دەگەڕێین، كە دەربارەی ئاین و ناسیۆنالیزم و خاڵە هاوبەشەكانی نێوانیانن، تا لەو رێیەوە پرسی درووستكردنی شێوازێكی كوردیانەی دینداری، بۆ دینی ئیسلام بخەینە بەر باس، چونكە هەست دەكەین، وروژاندنی ئەم پرسە، لەم كاتەدا گرنگی خۆی هەیە و دەتوانێت لە زۆر رووەوە كۆمەكی كورد بكات و هاوكار بێت بۆ گەشەسەندنی پرۆژە ناسیۆنالیزمییەكەی، ئەویش لەسەر چەند ئاستێك، وەك پارێزگاری كردن لە شوناسی كوردی و رەتكردنەوەی باڵادەستی ناسیۆنالیزمی نەتەوە سەردەستە ئیسلامییەكانی ناوچەكە، كە لە رێی ئاینەوە هەمیشە هەوڵی زاڵكردنی ناسیۆنالیزمی خۆیان و تواندنەوەی بەها و تایبەتمەندییەكانی نەتەوە ژێر دەستەكانیان داوە، هەروەها لە لایەكی تریشەوە، دەستگرتن بە بەها و تایبەتمەندی نەتەوەیی كورد و درووستكردنی شێوازێك بۆ دینداری، كە لە هەناوی كوردەوە هاتبێتە دەرەوە، كە ئەمەیش لە رابردوودا نموونەی هەبووە.
ئەبوبەكر كاروانی، ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان، وەڵامی پرسیارەكانی تەوەر دەداتەوە، رەتی دەكاتەوە كە ئێستا هێزە ئیسلامییە سیاسییەكان سەر بە رێكخراوی ئیخوان بن، ئەو دەڵێت “ئەوەی لە (اخوان) بۆیان ماوەتەوە، یادگارییەكی مێژوویی و دۆستایەتی یەكی دوراودوورە”.
هەروەها دژایەتی كردنی رێبازی تەسەوفیش لەلایەن ئیسلامی سیاسییەوە بە هەڵە ناو دەبات و بەڵام وەك ئەو دەڵێت “ئێستا بە شێوەیەكی گشتی لە ئاسۆیەكی نیشتمانی و عیرفانی و ئیسلامی بەرینتر و فراوانترەوە، دەڕوانرێتە ئەو مێژووە و دووبارە هەوڵی لە خۆگرتنەوەی كلتوور و رێبازی تەسەوف دەدرێت”.
سازدانی: رێبۆ رەزا
بەشی دووەم
ڕێبۆ رەزا: ئەگەر ئێستا سەیری داعش بكەین، بەشێك لە كارەكانیان هەڵقوڵاوی كلتوری دێرینەی عەرەبن، بۆ نموونە كەنیزە و جارییە بەشێكن لە كلتووری خەڵكی نیمچە دوورگەی عەرەبی، كە دواتر لە ناو ئاینی ئیسلامیشدا جێی خۆیان كردۆتەوە و دواتر لەگەڵ گۆڕانكارییە مێژووییەكان و دەركەوتە نوێیەكاندا خۆیان گونجاندووە، بۆ نموونە بەعس كە لوتكەی ناسیۆنالیزمی عەرەبییە، لە پرۆسەی ئەنفالدا ئەم كارە دووبارە دەكاتەوە و ناوی پرۆسەكەیش لە سورەتێكی قورئانەوە وەردەگرێت، هەروەها لە ئێستایشدا داعش هەمان كار لە شەنگال دووبارە دەكاتەوە، نموونەیەكی بچوكتر، كاتێك دین و دەسەڵاتی دینی باوبوو، زمانی نووسین لە ناو گەلە غەیرە عەرەبەكانیشدا هەر زمانی عەرەبی بووە، بەشێك لە ناوی ئینسانە غەیرە عەرەبەكانی ژێر دەسەڵاتی دینی ئیسلام، ناوی عەرەبی بوون، ئێستایش بەشێك لە ئەندامانی حیزبە ئیسلامییەكان ناسناوی ئەبوو فڵان، یان هەر ناوێكی عەرەبی بۆ خۆیان بەكاردێنن، یان ناوی عەرەبی لە منداڵەكانیان دەنێن، ئایا ئەمانە بەشێك نین لە سەپاندنی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە رێی دینەوە بەسەر نەتەوەكانی تری غەیرە عەرەب؟
ئەبوبەكر كاروانی: نەخێر ئەم رونكردنەوە و پرسیارەش زیاد لە تێكەڵاوبوونێكی تێدایە. تێكەڵاوكردنی ئەنفال بە مەسەلەی (جاریە) لە كلتوری عەرەبی ئیسلامیدا، بێ ئاگابوونە لە سروشتی تاوانی ئەنفال كە لە چوارچێوە و هەل و مەرجێكی جیاوازدا ڕوودەدات.
ئەنفال یەكێكە لەو جینۆسایدانەی كە لە سەدەی بیستەمدا روویداوە و بێ مۆدێرنەش روودانی ئاسان نەبوو، كوردەكان رەشبگیر دەكرێن و بە كۆمەڵا راپێچی چاڵەكانی مەرگ و كۆمەڵكوژی دەكرێن، لەبەر ئەوە نەبوو كە ناموسوڵمانن، بەڵكو لەبەر ئەوە بوو كە كوردبوون و لە ناوچەگەلێك دەژیان، بەعس ناوی نابوو ( الارچی المحرمە) و روبەرێك بوو كە ژیانی تیادا یاساغ كرابوو.
ئایدۆلۆژیای بەعس سۆشیال ناسیوناڵا بوو، پارتێكی عەلمانی توندڕەو بوو، گەڕانەوەش بۆ ناوە مێژووییەكان وەك بەشێك لە میكانیزمەكانی ناسیونالیزم بۆ دووبارە تەوزیفكردنەوەی رابردوو، بە مەبەست و ناوەرۆكێكی جیاواز ترەوە، بەشێكە لە كاری هەر ناسیونالیزمێك و هیچ لە سروشتی ناوەرۆكە مۆدێرنەكەی ئەنفال، وەك جینۆساید ناگۆڕێت، بەعس لە گەڕانەوەیدا بۆ ناوی ئەنفال و كەلەپووری ئیسلامی وەك ئیسلامییەك ناگەڕٍێتەوە، بەڵكو وەك ناسیونالیستێك دەگەڕێتەوە، لە ژێر ناونیشانی نەتەوەی ئیسلامیدا ناگەڕێتەوە و داوای یەكیەتی جیهانی ئیسلامیش ناكات و داوای گەڕانەوە بۆ سەرچاوە ئیسلامییەكان و پیادەكردنی شەریعەتی ئیسلامی ناكات، بەڵكو داوای یەكیەتی نەتەوەی عەرەب و رزگاری و سۆشیالیزم دەكات، ئەمەش لە دروشمە ناوەندییەكەی بەعسدا بە روونی دەردەكەوێت، كە بریتی یە لە ( یەكیەتی، رزگاری، سۆشیالیزم) بەعس لەم رووەوە تەنها بۆ ئەم بەشە رەمزییە لە مێژووی ئیسلام دەگەڕێتەوە، كە پێویستی پێیەتی بۆ رەوایەتیدان بە تاوانەكانی، دوای ئەوە، گوێی لە هیچ بەها و ئەخلاقێكی ئیسلامی نییە، هەڵەی لۆژیكی دووەمی ئەم پرسیارەیش قسەكردنە لەسەر دۆخێكی مێژوویی پێش سەرهەڵدانی ناسیونالیزم، بە زمانێكی ناسیونالیستانە. لەو سەردەمەی كە تۆ باسی دەسەڵاتی دینی دەكەی، شتێك بە ناوی ناسیونالیزم لە ئارادا نەبووە، لەبەر ئەوە باسكردن لەوەی لە رێی دینەوە ناسیونالیزمی عەرەبی سەپابێت، نالۆژیكی یە و پێچەوانەی راستیە مێژووییەكان و مێژوی سەرهەڵدانی ناسیونالیزمە. بەدەر لەوە بڵاوبوونەوەی زمانی عەرەبی لە سەردەمێكدا لە رووی مێژووییەوە بە كارێكی ئاسایی دەبینرێت. چونكە زمانی ئاین و شارستانێتیش بووە، هەروەك چۆن زمانی (لاتینی) لە خۆرئاوادا لە پێش پەیدابوونی زمانە نەتەوەییە نوێكان هەمان رۆڵی بینیوە و خەریكە لە ئێستاشدا زمانی ئینگلیزی هەمان رۆڵا ببینێت. بەڵام سەرەڕای ئەوە زمانی فەرمی دەسەڵاتدارێتی سەرەتای ئیسلام تا هاتنی ئەمەوی یەكانیش فارسی بووە، لە سەردەمی عەباسی دووەمیشەوە زمانی فارسی دووبارە برەوی سەندووە و بوو بە یەكێك لە زمانە فەرمییەكان و زمانی ئەدەبیات، تەنانەت لە سەرەتای دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیشدا، نوسینی دامودەزگا فەرمییەكان هەر بە فارسی بووە، تا دواتر توركی جێگای گرتۆتەوە. زمانی فارسی شاكاری وەكو شانامە و مەسنەوی و دیوانی حافزی پێ نوسراوەتەوە، لە حوجرەكانی كوردستانیشدا خوێنراوە و زۆربەی خوێندەوارە كوردەكان زانیویانە، لە قۆناغێكی تری گەشەكردنی دەوڵەتی عوسمانیدا، زمانی توركیش هاتە پاڵا زمانی فارسی و بوو بە زمانی فەرمی ئیمپراتۆریەتەكە.
هەر لە سەدەی هەڤدەهەمیشەوە سەرەتاكانی بەكارهێنانی زمانی كوردی وەك زمانی ئەدەبی دەست پێدەكات و لەسەر دەستی خوێندەوارە ئاینییەكانی مێژووی ئێمە لە سەدەی نۆزدەدا، بە سەرهەڵدانی قوتابخانەی بابان، (نالی و سالم و كوردی) و دواتر (مەحوی) قۆناغێكی تری بوژاندنەوەی ئەم زمانە دەست پێدەكات. لە كۆتایی ئەو سەدەیەشدا و لای حاجی قادری كۆیی بەروونی دەبێتە كەرەسەیەكی خۆپێناسەكردنی ناسیونالیستانە.
لە روویەكی ترەوە، دەبێت ئاگامان لەو پێكدادانە توندەی نێوان تەوژمی ناسیونالیزمی عەرەبی و ئیسلامی نوێ بێت. (اخوان)ەكان و (ئیسلامی یەكان) لە (مصر)ەوە تاكو (عێراق)، كەوتنەبەر وەحشیانەترین سەركوتی نوخبەی دەسەڵاتداری (ناسریزم) و (بەعسیزم)و مۆدێلەكانی تری ناسیونال سۆشیاڵی عەرەب، لە وڵاتانی وەكو تونس و جەزائیر و لیبیا، توركیاش بە هەمان شێوە، بەڵام لە سۆنگەی جیاوازی بارودۆخەوە بە شێوەیەكی تر.
گەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ئەم ململانێ خوێناویییەی سەدەی بیستەم، كە تاكو ئێستاش لە هەندێ شوێنی وەكو، میسر و سوریا درێژەی هەیە، دەبینین بزوتنەوەی ناسیونالیزمی عەرەبی خراپترین ئاوەڵناوی خستۆتە دوای هێز و بزاڤە ئیسلامییەكان و بە كۆنەپەرست و داردەستی ئیمپریالیزم و ئیسرائیل و دوژمنانی نەتەوەی عەرەب وەسفی كردوون، هەر بەو جۆرەش مامەڵەی لەگەڵدا كردوون. هەر بۆیە بەشێكی باشی ناسنامەی ئایدۆلۆژیای ئیسلامی نوێ، لە میانەی دژایەتی كردن و سەركوتی تەوژمی ناسیونالیزمی عەرەبی بۆ تەوژمە ئیسلامیییەكە خەمڵیوە، تەنانەت ئەم دۆخە كارێكی كرد ئەم تەوژمە، واتە تەوژمی ئیسلامی، بۆ ماوەی دەیان ساڵا نەتوانێ دیدێكی زانستی و هاوسەنگ لە هەمبەر ناسیونالیزم لە دەرەوەی ئەم بازنە داخراو و خوێناوی و ململانێیە، بخاتە روو. ناوە ئیسلامییەكانیش لە فلیپینەوە بگرە تاكو ئەتڵەسی، گەلەكان بەكاریان هێناون و بەكاریان دەهێنن، بەڵام ئەم ناوانە ناوی ئیسلامین، نەك عەرەبی، گەلانی موسڵمان بۆ سەدان ساڵا پێش سەرهەڵدانی ناسیونالیزم ئەم ناوانەیان بەكار هێناوە و ئێستاش لە هەموو جیهانی ئیسلامییدا بەكاری دەهێنن و هیچ هەستیارییەكی شایانی باسیش لایان ناخوڵقێنێ، هەندێ شت كە لای ئێمە لەم روەوە ناو بەناو دەورژێنرێت، زادەی ئەو دۆخە نائاساییەیە كە كورد و ناسیونالیزمەكەی تێیدا دەژی، دەنا ئێمەش لە سایەی بوونی قەوارەی سەربەخۆیی خۆمان و هاتنەوە سەرخۆی زیاتر، ئەم هەستە نێگەتیڤانەش كەمتر دەبنەوە و چیتر لە دیدێكی ئایدۆلۆژی تەسك و خوێندنەوەیەكی نالۆژیكییەوە، سەیر ناكرێن.
دەربارەی ئیسلام و ناسیونالیزمی عەرەبیش، ئیسلام وەك ئاینی چەندەها گەل و نەتەوەی جیاواز، تێكەڵا بە ناسیونالیزمێكی دواكەوتووی وەكو ناسیونالیزمی عەرەبی بكرێت، هەڵبەت هەموو ئەوەی وتمان یەكسان نیە بەوەی كە ئێمە لە بەردەم ئەگەری بەكارهێنانی (ئاین)دا نین، لە خزمەت مەرامە ناسیونالیستییەكاندا، بەڵكو باس لەوەیە بەو ئەندازەی هەوڵێكی لەم جۆرەش هەبووبێت و هەبێت، پەیوەست نییە بە (ئیسلام)ەوە، بە سیفەتی ئاینێكی ئیبراهیمی یەكتاپەرست و ناسنامەیەكی بان نەتەوەیی، بەڵكو پەیوەستە بە میكانیزم و ستراتیژی كاركردنی ناسیونالیزمی عەرەبی و ناسیونالیزمێكی تر و پێویستە لە روو هەڵبماڵرێت و دژایەتی بكرێت و بەری پێ بگیرێت ناڕوانینە مەسەلەكە. ناو گەلێكیش نەتەوەیەك زیاد لە (1300) ساڵا بەكاریان بێنێ، دەبن بە بەشێكی جیانەكراوەی كلتوری نەتەوەیی و لە روی دەربڕینیشەوە، بە نەتەوەیی دەكرێن و كوردیش هەر وای كردووە. بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە هەندێ ناوی وەكو (خبیب) و (خنسا) و هاو وێنەكانیان، كە بەشێك نین لە كلتورە ئیسلامییە مێژووییەكەی كورد و لە ژێر كاریگەری ئایدۆلۆژیای ئیسلامی نوێدا، پەڕیونەتە ناومان، لەگەڵا ئێوەدا هاوڕام و بە نامۆیان دەزانم و خۆشبەختانەش ئێستا بە دەگمەن ماون و دۆخەكە گەڕاوەتەوە حاڵەتی ئاسایی خۆی و ناوی منداڵی ئیسلامیییەكانیش جیاوازیان لە منداڵانی خەڵكی تر نیە، یاخود زۆر كەمە.
ئەم قۆناغەی ئێستای نەتەوەی ئێمەشی پێدا تێپەڕ دەبێت، پێمان دەڵێت كە تەوژمی ئیسلامی كوردستانیش بە ئەركە نەتەوەییەكانی خۆی هۆشیارە و بۆتە بەشێكی جیانەكراوەی كێڵگە ناسیونالیستییە كوردستانییەكە و داوای مافی چارەنووس و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانی دەكات. بۆیە دەبێت ئەم دۆسیانە هەستیارانە دەستی بۆ ببرێت و ئایدۆلۆژیا و ململانێی حزبی تێكەڵا بە پرسەكە نەكرێت. بەڵكو زانستیانە و نیشتمانیانە تێیبڕوانین و رێز لەو پێشكەوتن و گەشانەوانە بگرین، كە لەم روەوە بەدی هاتوون و قابیلی نكوڵی لێكردن نین.
رێبۆ رەزا: تۆ پرسیار لە سەر جیاوازی دینداری لای نەتەوە جیاوازەكان بە هەڵە ناو دەبەیت، بەڵام ئەگەر چەند نموونەیەك وەرگرین، ئەو بابەتەمان زیاتر بۆ روون دەبێتەوە و لەوێوە تێدەگەین هەڵەكە لای كێیە، بۆ نموونە، ئەگەر لە رووی سیاسییەوە سەیر بكەین، ئایا چەمكی سوڵتان لای عوسمانییەكان و چەمكی خەلیفە لای عەرەبێك وەك یەك وایە؟
لە رووی شەریعەتیشەوە ئایا پەیڕەو كردنی شەریعەت و میكانیزمی سەپاندنی شەریعەت، لای توركێك و عەرەبێك وەك یەك وایە. ئایا چەمكی ئیمام لای شیعەكان و چەمكی خەلیفە لای سونییەكان و بە تایبەت عەرەب وەك یەك وان، ئایا چەمكی سوڵتان لای توركەكان، هەمان چەمكی خەلیفەی عەرەبەكان و ئیمامی شیعەكانە، ئایا ئەم جیاوازییانە بەشێك نین لەو شێوازە دیندارییانەی كە هەر یەك لە گەلە جوداكان بۆ خۆیان رێكخستوون، ئایا كاردانەوەی بۆرماییەك لە بەرانبەر ئەو هەموو زوڵمەی لێیان دەكرێت، وەك كاردانەوەی عەرەبێك وایە، بەرانبەر بە نەیارەكانیان كە لە زۆربەی كاتدا پەنایان بۆ كاری تیرۆریستی بردووە، ئایا ئەمانە هەموویان دەرخەری فۆرمە جوداكانی دینداری نین لای گەلە جوداكان؟
ئەبوبەكر كاروانی: چەمكی سوڵتان لە چوارچێوەی خودی سیستمی خەلافەتی عەباسییدا و لە سەردەمی حوكمڕانی سەلجوقیەكان و (بووەیهی)یەكاندا هاتە كایەوە، سوڵتان ئاماژەیە بە كودەتایەك كە بەسەر نێوەڕۆكی چەمكی خەلیفە و كاریگەربوون بە سیستمە فارسی و هندی و رۆمانیەكە و بە تایبەتیش فارسیەكەدایە.
سوڵتان بۆ (صلاح الدین)یش بەكار هاتووە، كە لەسەردەمی خۆیدا قەڵەمڕەوێكی فراوانی لە یەمەنەوە تاوەكو كوردستان لەژێر دەستا بووە و ئەستێرەی ناوی كەس لە ئاسمانی جەنگ و سیاسەتدا لەو درەوشاوەتر نەبووە.
سەرەتا سوڵتانیش بۆ ئەو دەسەڵاتدارانە بەكار دەهات كە لە رێی هێز و شمشێرەوە دەستیان بەسەر حوكم لە پایتەختدا دەگرت و لە دەرەوەی (شورا)وە پشتاوپشت بۆ نەوەكانیان گوازراوەتەوە، بە سەرهەڵدانی كلتوری سوڵتان لە مێژووی ئیسلامیدا، چەقی دەسەڵات لە خەلیفەوە بۆ سوڵتان گوێزرایەوە تا لە كۆتایی دەوڵەتی عەباسی دا، وای لێهات خەلیفە تەنها وەك رەمزێكی دینی مابوو، كە رەوایەتی بۆ دەسەڵاتی سوڵتانەكان دابین دەكرد، چونكە سوڵتانەكان سەرەڕای ئەو هەموو هێز و دەسەڵاتەی هەیانبوو، باوەڕیان وابوو، تا رەوایەتی لە خەلیفە وەرنەگرن، لەبەر چاوی خەڵكی خودان رەوایەتی بەدەستەوەگرتنی جڵەوی دەسەڵات نین. هەندێ جار ناوی خەلیفەش بۆ خودی سوڵتانی عوسمانی بەكار هاتووە.
لە رووی مێژویشەوە عەرەبەكان بە هاتنە سەركاری دەوڵەتی عەباسی، دەسەڵاتیان بەرەو كزی رۆیشت، تاكو لە كۆتایی ئەو ئیمپراتۆریەتەدا، زۆربەی هەرەزۆری دەسەڵاتەكەیان لە دەستدا و بە كردەوە دەسەڵات لە بەشە سونیەكەیدا، گوێزرایەوە بۆ عوسمانیەكان، لەگەڵا دەسەڵاتدارانی تری ناوچەیی.
ئەوەی ئێوەش باسی دەكەن لە جیاوازی نموونە و كارلێكەكان. دووپاتی هەمان بۆچوونی ئێمە دەكاتەوە، كە رونمان كردبۆوە، گەلانی موسڵمان هەریەكە و لە ئاستێكدا لە بەرەنجامی كارلێك لە نێوان ئیسلام و فەرهەنگی خۆماڵیدا، مۆدێلێكی پیادەكردن و لە خۆگرتنی ئیسلامییان بەرهەم هێناوە، ئەمە بۆ كوردیش راستە. بەڵام مۆدێلەكانیش بە حوكمی ئاین و دەسەڵاتی هاوبەش و هەندێ جاریش دراوسێیەتی و تێكەڵاو بوون، مەرج نیە لە هەموو شتێكدا لە یەكدی جیاواز بن. بەڵام روونیشە مۆركی جیاوازی نەتەوەكان لەسەر ئاستی پیادەكردنی رۆژانە و میللیانەی ئیسلام لە ئاستی جۆراوجۆردا هەست پێ دەكەین.
رێبۆ رەزا: وەك خۆت دەڵێیت تەریقەت و شێخە گەورەكان كە تا رادەیەك پێڕەویان لە سۆفیزم كردووە، بەشێك بووە لە شێوازی میلیانەی دینداری كوردی بۆ دینی ئیسلام، چونكە ئەگەر سەیری مێژووی دیندارییانەی كورد بكەین ئەمە تاكە شێوازێكی بەرجەستەبووی كاریگەری كوردیانەی دیندارییانەیە، كە بۆنی كوردی لێدێت و لە كوردستانەوە پەلی بۆ دەرەوەی خۆی هاویشتووە، بەڵام بەشێك لە هێزە ئیسلامییە سیاسییەكان هەر لە سەرەتای دەركەوتنیانەوە بە هێرش كردنە سەر ئەو تەریقەتانە دەستیان بە كار كرد و بە بیدعەچی تۆمەتبارییان كردن و هەوڵی ناشیرینكردنیان دان، بۆچوونێك هەیە پێیوایە ئەو هێزە ئیسلامییە سیاسییانە، بەبێ ئەوەی هەستی پێبكەن، بەشێك بوون لە لێدان لەو بەهایانەی كە هی میللەتی خۆیان بوون، لە بەرابنەریشدا خۆیان هەڵگری پەیڕە و خەسڵەتی كۆمەڵێك رێكخراوی ئیسلامی بوون كە لە ژێر كاریگەری عروبەدا بوون، بۆ نموونە رێكخراوە جیهادییە توندڕەوەكان كە هەمیشە كوردەكان بەیعەتدەر بوون، بەیعەت پێدراو نەبوون، ئەمە لەلایەك، لە لایەكی تریشەوە ئەگەر ئیخوان موسلمین بە نموونە وەربگرین، بەشێكی زۆر لە كورد وەلائی بۆ ئەو رێكخراوە هەیە، بەڵام تا ئێستا هیچ كوردێك نەگەیشتۆتە پلەیەكی بەرز لە ناو ئەو رێكخراوەدا، هیچ كوردێك ناتوانێت هەتا خەونیش بەوەوە ببینێت، كە پلەی مورشیدی عامی ئەو رێكخراوە وەربگرێت، ئایا ئەم كارانەی ئیسلامی سیاسی لە كوردستان، بە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، ناچێتە خانەی خزمەتكردن بە ناسیۆنالیزمی عەرەبی، یان ئایا زیندووكردنەوەی ئەو شێوازە میلیانەی كوردی بۆ دینداری كە شێخ و تەریقەت و ئەهلی تەسەوف لە كوردستان پەیڕەویان دەكرد، ناتوانێت یارمەتیدەری باش بێت، بۆ گەشە پێدانی ناسیۆنالیزمی كوردی؟
ئەبو بەكر كاروانی: دەبێت جارێكی تر بچینەوە بۆ ئەو راستییە مێژووییەی كە تەوژمی عروبە و ناسیونالیزمی عەرەبی زۆركات بە چاوی دوژمن و كۆنەپەرست سەیری تەوژمی ئیسلامی كردووە، كاریگەربوون بە فكری(اخوان) و غەیری (اخوان)، كاریگەربوون نەبووە بە ناسیونالیزمی عەرەبی، چونكە (اخوان) لە ئەسڵدا داوای تێپەڕاندنی بازنەی نەتەوەیی دەكات و چەقی قورسایی لەسەر (ئیسلام)ە نەك (عەرەب). هەڵبەت ئەمە كاریگەربوونی (اخوان) كلتوری عەرەبی ئیسلامی و واقیعی نوێی نەتەوەی عەرەب ناسڕێتەوە. كە ئەمەش وای كردووە، سەرەڕای جەختكردنەوەی لەسەر پان ئیسلامیزم زیاتر بە وڵاتانی عەرەبی بخوات.
ئەدەبیاتی ئەم رێكخراوە و نووسینی گەورە نووسەرەكانیشی، پڕن لە هێرش كردنە سەر نەتەوە و نەتەوایەتی و سەیر كردنی وەك ئامرازێكی خۆرئاوا بۆ پارچە پارچەكردنی جیهانی ئیسلامی و لە ناوبردنی یەكێتی موسڵمانەكان و بە كژ یەكتر دانیان، (اخوان) لە بنەڕەتدا رێكخراوێكی نێونەتەوەیی نانەتەوەییە، راستە بە حوكمی سەرهەڵدانەكەی لە میسردا، بە سروشتی حاڵا مۆركی واقیع و ژینگە نیشتمانی و مێژووییەكەی گرتووە، بەڵام (اخوان) رێكخراوێكی جیهانی نەتەوەیی بڕ بووە، بۆیە كاریگەربوونی ئیسلامییە كوردەكان، لە سەرەتاوە بەم فكرە، چونە ژێر كاریگەری ناسیونالیزمی عەرەبی نەبووە، بەڵكو چونە ناو بازنەی ئایدۆلۆژیایەكی نانەتەوەیی، یاخود بان نەتەوەیی بووە، ئەم دوو شتەش لێكجیاوازن. بەعس لە عێراقدا (اخوان)ی قەدەغە كرد، چەندەها كەسی لێ لە سێدارە دان و بە دوژمنی خۆی لەقەڵەمی دابوون. هەموو مامەڵە كردنێكیش لەگەڵا عەرەبدا یەكسان نەبووە، بەكاریگەربوون بە ناسیونالیزمی عەرەبی.
چونكە ناسیونالیزمی عەرەبی تاكە تەوژمی فكری و سیاسی ناو جیهانی عەرەبی سەدەی بیستەم نەبووە، بەڵكو تەوژمی ئیسلامی و كۆمۆنیزم و شتی تریش لە ئارادا بوون و لەگەڵا تەوژمە عەرەبیەكەدا لە ململانێدا بوون .
بۆیە ئیسلامییەكانی كوردستان سەرەتا، لەگەڵا بانگەشەی برایەتی ئیسلامی و گەڕانەوە بۆ ناسنامەی هاوبەشی ئیسلامی گەلانی موسڵمان و بە مەرجەع كردنەوەی ئیسلام لە بواری سیاسی و دەستوریدا بوون. تەوژمەكەش، بە تایبەتی لە كوردستاندا، هێندەی بانگەوازێكی رێكخراو بووە هێزێكی سیاسی نەبووە. بەڵام هەموو ئەوەش رێگر نەبووە لەوەی هەندێ لە رەمزەكانی ئەم تەوژمە لە رێی هەندێك میمبەری وەك یەكیەتی زانایان، بەشداری شۆڕشی ئەیلول بكەن. كە یەكێك لەوانەش مامۆستا مەلا عوسمانی رەحمەتی بوو.
بەڵام لە هەمان كاتدا ئەوە هێڵی گشتییە تەوژمەكە نەبوو، ئەوان واتە ئیسلامییە كوردەكان، گەرچی خۆیان بە دوژمنی بەعس و رژێمە سەركوتكارەكان زانیووە و هەندێك لەوان دووچاری گرتن و ئازاردان هاتن و هەندێكی تریشیان لە هەشتاكاندا چەكیان لە دژی ئەو رژێمە هەڵگرت، كەچی گەشەكردنی هەستی نەتەوەیی لە ناویاندا بۆ هەشتاكان و سەرەتای نەوەدەكان دواكەوت. بەڵام ئەوەی پەیوەندی بە ئێستاوە هەیە. هەروەك وتمان ئیسلامییەكان بە ئاستی جیاواز بەشێكی دانەبڕاوی واقیعە ناسیونالیستیە كوردستانییەكەن و ناسنامەیەكی فرەرەهەندیان هەیە و روویەكی گرنگی ئەو ناسنامەش كوردستانی بوون، پێكی دەهێنێ .
ئەو قسەی دەربارەی (اخوان)یش كردووتە بۆ (20-30)ساڵا لەمەو پێش رەنگە راست بووبێت، بەڵام بۆ ئێستا هیچ مانایەكی نییە، ئەوپەڕی ئەوەی لەم رووەوە بوترێت ئەوەیە، كە لە رووی مێژوییەوە پاشخان (اخوان)ین، دەنا ئێستا هێزی كوردستانی سەربەخۆن و (اخوان)یش تەنها وەك ناوێك ماوە و شتێ بە ناوی رێكخستنی جیهانی و فرمان ناردن بۆ خەڵكی نیە و هێزەكان بە جیاوازی وڵات و نەتەوە و ژینگە سیاسییەكانی خۆیانەوە، گەشەی جیاوازیان كردووە، ئەوەی لە (اخوان) بۆیان ماوەتەوە، یادگارییەكی مێژوویی و دۆستایەتی یەكی دوراودوورە.
سەبارەت بە دژایەتی كردنی تەسەوف لە رووی مێژووییەوە بۆ بەشێك، راستییەكی مێژووییە، گەرچی لاكەی تریش هەندێك لێپرسراوێتی دەكەوێتە ئەستۆ، بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا هەڵەیەك بووە و دەبێت وەك هەڵە سەیری بكەین و هی قۆناغی بانگەوازە رێكخراوەكە بووە و لە دوای پرۆسەی بە كوردستانی كردنی تەوژمە ئیسلامییەكە و درووستكردنی رێكخراوی سیاسی و چوونە ناو كێبڕكێی هەڵبژاردن و كاڵبوونەوەی مۆركی سەلەفییانەی بەشێك لە تەوژمەكە، ئەو كێشەیەش كەم بۆتەوە و ئێستا بە شێوەیەكی گشتی لە ئاسۆیەكی نیشتمانی و عیرفانی و ئیسلامی بەرینتر و فراوانترەوە، دەڕوانرێتە ئەو مێژووە و دووبارە هەوڵی لە خۆگرتنەوەی كلتوور و رێبازی تەسەوف دەدرێت.
