ئەبوبەكر كاروانی: سەردەمی خوڵقاندنی مۆدیلێكی جیاوازی ئاینی لەسەر ئاستی فەرهەنگی ئیسلامی میللی بەسەر چووە

ئەبوبەكر كاروانی: سەردەمی خوڵقاندنی مۆدیلێكی جیاوازی ئاینی لەسەر ئاستی فەرهەنگی ئیسلامی میللی بەسەر چووە

ئایە هێزە خۆ بە ناسیونالیست پێناسە كردووەكان، هەر لە بنەڕەتەوە لە خەمی ئەوەدان مۆدێلێكی كوردیانەی پیادەكردنی ئیسلامیمان هەبێت؟

لەم تەوەرەدا ئێمە بە دوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا دەگەڕێین، كە دەربارەی ئاین و ناسیۆنالیزم و خاڵە هاوبەشەكانی نێوانیانن، تا لەو رێیەوە پرسی درووستكردنی شێوازێكی كوردیانەی دینداری، بۆ دینی ئیسلام بخەینە بەر باس، چونكە هەست دەكەین، وروژاندنی ئەم پرسە، لەم كاتەدا گرنگی خۆی هەیە و دەتوانێت لە زۆر رووەوە كۆمەكی كورد بكات و هاوكار بێت بۆ گەشەسەندنی پرۆژە ناسیۆنالیزمییەكەی، ئەویش لەسەر چەند ئاستێك، وەك پارێزگاری كردن لە شوناسی كوردی و رەتكردنەوەی باڵادەستی ناسیۆنالیزمی نەتەوە سەردەستە ئیسلامییەكانی ناوچەكە، كە لە رێی ئاینەوە هەمیشە هەوڵی زاڵكردنی ناسیۆنالیزمی خۆیان و تواندنەوەی بەها و تایبەتمەندییەكانی نەتەوە ژێر دەستەكانیان داوە، هەروەها لە لایەكی تریشەوە، دەستگرتن بە بەها و تایبەتمەندی نەتەوەیی كورد و درووستكردنی شێوازێك بۆ دینداری، كە لە هەناوی كوردەوە هاتبێتە دەرەوە، كە ئەمەیش لە رابردوودا نموونەی هەبووە.
ئەبوبەكر كاروانی، ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان، وەڵامی پرسیارەكانی تەوەر دەداتەوە، ئەو دەڵێت “مێژووش پێمان دەڵێت، حوجرە و زانای كورد رۆڵی بەرچاویان لە پاراستنی زمان و فەرهەنگی كودیدا هەبووە، توركیای نوێش نموونەیەكی زەقی ئەوەیە، ئەمە جگە لەوەی كە لە سەدەی حەڤدەهەمەوە تا سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستەمیش، ئەدەبیاتی كوردی لە نێو ماڵی گەرمی حوجرە و خانەقاكانی كوردستاندا سەری هەڵدا و پەرەی پێ‌ درا، كە دواتر بووە سەرچاوەیەكی گرنگی خەمڵاندنی ناسنامەی نەتەوەیی ‌و پارێزگاری لە زمان ‌و هەست بە بوونی خۆكردنێكی كوردانەی موسڵمانانە، لەناو عەڵقە مێژووییەكانی ناوچەكەدا”.
هەروەها دەڵێت “نەبوونی دەوڵەتی كوردستان، لە سەردەمی سەرهەڵدانی مۆدیلی (دەوڵەت ــ نەتەوە) لە ناوچەكەدا ‌و، نادیموكراسی بوونی دەسەڵاتەكان، دەرگای دۆزەخی بە رووی كوردا كردەوە. بە جۆرێك كورد كەوتە بەر وەحشیگەرانەترین شاڵاوی تواندنەوەی نەتەوەیی ‌و لەناوبردنی فەرهەنگ ‌و زمان ‌و كلتورەوە. سیاسەتەكانی رەزا شا ‌و كەمال ئەتاتورك ‌و پرۆسەی بەعەرەبكردن لە سایەی بەعسی عێراق و سوریا، گوزارشت لەم واقیعە تاڵە و ناهەمووارە دەدەنەوە”.

سازدانی: رێبۆ رەزا

بەشی یەكەم

رێبۆ رەزا: پەیوەندی نێوان ئاین و ناسیۆنالیزم لە چۆن هەڵدەسەنگێنیت، ئایا پەیوەندییەكە كە وەك چەپ و قەومییەكان بانگەشەی بۆ دەكەن، لە هیچ خاڵێكدا ناگەنە یەك، یان خاڵی هاوبەش هەیە لە نێوانیاندا و دەتوانن پێكەوە هاوكار بن و پاڵپشتی یەك بن؟

ئەبوبەكر كاروانی: بە دڵنیاییەوە، لە دۆخێكدا كە ناسیونالیزم چوارچێوە بۆ خۆ رێكخستنی سیاسی دابنێت‌و فۆرم بە دەوڵەت ببەخشێت، بە شێوەی جۆاوجۆر كار لێكدەكەن. بەڵام ئەوەی لە دەستنیشانكردنی ئاست ‌و جۆر ‌و شێواز ‌و باش ‌و خراپی ئەم كارلێكەدا رۆڵا دەبینێت، جگە لە جیاوازی كات ‌و شوێن، جیاوازی ئاین و مۆدیلی ناسیونالیزمەكە و ئەو تێگەیشتنەیە لە ئاین، كە دەخرێتەڕوو. كارلێكی نێوان ئاین ‌و ناسیونالیزم لە مێژووی نوێی جیهان ‌و واقیعی سەردەمدا، راستییەكی ئەم قۆناغەی مێژووی مرۆڤایەتی ‌و دەركەوتەیەكی مەیدانی یە.
بە واتایەكی تر ئێستا باس لەوە نییە، داخۆ ئاین و ناسیونالیزم كار لێك دەكەن یاخود نا؟ ئەم پرسیارە لە خۆرهەڵاتیش هی سەد ساڵا لەمەو پێشە، بەڵكو دەبێت باس لەوە بێت چ كارلێكێ‌ لەگەڵا رۆحی ئاین ‌و خواستە نەتەوەییەكان سازگارترە؟
ئایە جیاوازی ئاین لەم نێوەندەدا دەوری چییە و چی بكرێت بۆ ئەوەی ئەو كارلێكە هەتا دەكرێت سروشتی بێت؟
كارلێكی ئاین و ناسیونالیزم تەنها بە ئاینە ئاسمانی یەكانەوە ناوەستێ‌ بەڵكو سەرجەم ئاینەكانی تریشی گرتۆتەوە، رەنگە باشترین نموونەش بۆ ئەمە باشور و باشوری خۆرهەڵاتی ئاسیا بێت. سەبارەت بە جیهانی مەسیحیەتیش دەمێكە ئەو مەسەلە یەكلایی بۆتەوە، دەركەوتنی پرۆتستانت لە خەمڵینی هەندێ‌ نەتەوەی خۆرئاوایی و دامەزراندنی ئەمریكا ‌و چەندین شوێنی تردا رۆڵی بەرچاوی هەبووە، ناسیۆنالیزم لای كەنیسەی ئەرسەدۆكسی بە شێوازێكی خراپ تێكەڵا بە ئاین بووە، كە نموونەی بەرجەستەی ئەمەش ناسیونالیزمی سربەكانە.
لە دنیای ئیسلامیشدا هەندێ‌ ناسیونالیزم (بەتایبەتی ئەوانەی لەسەر هێڵی بەریەككەوتنی ئاینیدان) بە جۆرێك لەگەڵا ئەم ئاینەدا تێكەڵا بوون، كە لێك جیاكردنەوەیان قورسە. لەوانەش ناسیونالیزمی بۆسنە، شیشان، ئەفغانستان و تا رادەیەك ئێران ‌و فەلەستینیش. مەسەلەیەكی گرنگیش لەم پەیوەندییەدا هەر ئەوە نیە چۆن لە رێی ئاینەوە ناسیونالیزمێ‌ گەشە بە خۆی بدات، بەڵكو ئەوەش چۆن ئاین ببێتە بەربەست لەبەردەم گەشەكردنی مەیلی رەگەزپەرستی و توندڕەویی ناسیونالیستیدا.

رێبۆ رەزا: كەواتە ناسیۆنالیزم چۆن دەتوانێت لە رێی ئاینەوە گەشە بە خۆی بدات، چی بكەین بۆ ئەوەی لە رێی ئاینی ئیسلامەوە ناسیۆنالیزمی كوردی پەرە پێ بدرێت و لە لە ناوچوون بیپارێزێت؟

ئەبوبەكر كاروانی: پێموانیە لەم رووەوە كۆمەڵە رێسایەك هەبێت، بەسەر هەموو كات ‌و شوێن ‌و ناسیونالیزم و تایپەكاندا بچەسپێت، سروشتی ئاین ‌و گەشەكردنی مێژوویی و قۆناغی شارستانی و ئەو بەرامبەرەی ناسیونالیزم لە روانگەی ئەوەوە ناسنامەی تایبەت بەخۆی دەخەمڵێنێت، دەوری زۆریان هەیە. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێین، ئاین و ناسیونالیزم لە زیاد لە رویەكەوە هاوبەشییان هەیە، بۆ نموونە كەرەسەی هەردووكیان بۆ خەمڵینی گوتارەكەیان گەڕانەوەیە بۆ رابردوو، رابردوو لای هەردوولا گرنگی زۆری هەیە.

هەردووكیان هێز ‌و رەوایەتیبوون لە رابردووە وە وەردەگرن، هەروەها هەردوكیان بە پلەی یەكەم كار لەسەر سۆز و دروشم دەكەن ‌و لە ژێی هەست و ویژدانی مرۆڤ دەدەن.
هەردووكیشیان بناغە بۆ ناسنامەی هاوبەش ‌و یەكانگیری كۆمەڵگا پێشكەش دەكەن. هەڵبەت لە پێش سەرهەڵدانی ناسیونالیزمدا ئاین رۆڵی بنەڕەتی لە بەیەكەوە بەستنی كۆمەڵگا ‌و داڕشتنی ناسنامەدا هەبووە، رەنگە تەنها (عورف) توانیبێتی تا رادەیەك كێبڕكێی لەگەڵدا بكات، بەڵام دوای شۆڕشی پیشەسازی ‌و دەركەوتەكانی، ناسیونالیزم هەندێ‌ رۆڵی لەگەڵا (ئاین) دابەشكرد.
گەر باس لە ئەزموونی خۆرئاواش بكەین، بە سیفەتی ژینگەی سروشتی سەرهەڵدانی ناسیونالیزم، دوای لێدانی ئاین ‌و كەنیسەی كاسۆلیكی ‌و ئەو ململانێیەی لەم ئەزموونەدا لەنێوان ئاین ‌و زانستدا خوڵقا ‌و ئەو دەرهاویشتە خراپانەی لێی كەوتەوە، ناسیونالیزم تا رادەیەكی زۆر ئەو بۆشاییەی پڕكردەوە، كە لێدانی ئاین دروستی كردبوو.
گەر لێرەوە بچینەوە سەر وەڵامدانەوەی پرسیارەكە، كە چۆن لەرێی ئاینەوە پەرە بە ناسیونالیزم بدەین ‌و چی بكەین بۆ ئەوەی ناسیونالیزمی كوردی لە رێی ئیسلامەوە پەرەی پێ‌ بدرێت؟
لە وەڵامدانەوە بەم پرسیارە دووچاری هەندێ‌ كێشە ‌و تەحەدا دەبینەوە، چونكە زیاد لە دید و بۆچوونێك لەم پەیوەندییەدا لە گۆڕێدایە، بەڵكو هەر لە بنەڕەتەوە ئەم پرسە نەبۆتە ئیشكالیەتێكی فكری ‌و زانستی و ناوەندە فكری و ئەكادیمی ‌و سیاسیەكە، بە بایەخەوە سەیریان نەكردووە، لەوەش خراپتر، ئەم بابەتە هێندەی كەرەسەی وروژاندنی بابەتی ململانێی حزبی ‌و كەرەسەی جەنگی دەروونی بووە، بابەتێك نەبووە بۆ تێڕامانی فەلسەفی ‌و سەرنجدانی زانستی ‌و تاوتوێكردنی سیاسیی نەتەوەییانە، بۆیە پێش هەر شتێك پێویستە ئەمە بكرێت بە ئیشكالیەتێكی فكری ‌وسیاسی ‌و نەتەوەیی ‌و قەناعەت بە ناوەندە فكری و ئەكادیمی و سیاسییەكە بكرێت، كە پرسێكە پێویستی بە دووبارە بیرلێكردنەوە و هەڵسەنگاندنەوە هەیە. چونكە پاشخانە چەپەكەی ناسیونالیستییە فكری ‌و سیاسییە كوردییەكە، لە رابردوودا زیانی زۆری بە پرۆژەی نەتەوایەتی كوردی گەیاندووە. بە جۆرێك كە بەشێ‌ لە وزە و تواناكەی بۆ دژایەتی فەرهەنگی ئیسلامی كۆمەڵگا لە بەرگی ناسیونالیزمدا تەرخان كردووە. یاخود ئەگەر واز لەوەش بێنین، نامۆیی بەشی لە نوخبە فكری ‌و سیاسییەكە لە (ئیسلام) ‌و بوونی هەندێ‌ دۆگمای فكری پێش وەختی ئایدۆلۆژیا مەشرەب، دەربارەی ئاین و سەردەم و ناسیونالیزم ‌و پێشكەوتن ‌و نوێبوونەوە، وای لێ كردووە ئەهلیەتی دووبارە پرسیاركردنەوەی لەم پرسە لەلا لاواز بكات. بەڵام لە راستیشدا پرسێكی گرنگە، بۆ ئەمڕۆی ناسیونالیزمی كوردیش گرنگە، ئێمە ئەگەر دیدێكی قوڵمان بۆ بەها گەردوونیەكانی ئیسلام ‌و ئەركەكانی ناسیونالیزمی كوردی ‌و سروشتی قۆناغەكە ‌و كێشەكانی هەبێت، دەتوانین بە پێشنیاركردنی پەیوەندییەكی نوێ‌ لە نێوان ئیسلام ‌و ناسیونالیزمی كوردی، گوڕێكی تر بەم ناسیونالیزمە بدەین ‌و تا رادەیەك رێ‌ لە پیربوونی بگرین، چونكە تەنها بەوەی بگەینە ئەو قەناعەتەی كە ئیسلام و ناسیونالیزمی كوردی دوو ڕووی سروشتی ناسنامەی كەسێتی نیشتمانی و نەتەوەیی ئێمەن. دەتوانین جۆرێ‌ لە هارمۆنیەت ‌و سازگاری نێوان رەهەندەكانی ناسنامە ‌و ئینتمای تاك و كۆمەڵگای كوردستانی بگێڕینەوە، هەروەها لە رێی موتوربەكردنی ناسیونالیزمی كوردی بە بەهاكانی دادپەروەری ‌و ستەمدژی ‌و كەرامەتپارێزی ‌و جیاوازی كە لە ئیسلامەوە سەرچاوە دەگرن، خزمەت بە دووبارە بوژاندنەوە‌و بیناكردنەوەی نێوەرۆكی كلتور و رۆشنبیری نەتەوەیی ‌و ناواخنی ناسیونالیزمی كوردی بكەین، كە بە هۆی جۆرەها هۆكاری وەكو نەبوونی دەوڵەت ‌و ئایدۆلۆژی پەرستی ‌و ناوچەگەری ‌و ناكۆكی و شەڕی ناوخۆ ‌و وابەستەی نانەتەوەییانەوە تووشی هاتووە ‌و ناوەرۆكی ئەم ناسیونالیزمەی توشی شێوان كردووە، هەر لەم پەیوەندییەشدا دەبێت لە چوارچێوەی دەرهاویشتەكانی جیهانگیریدا بیربكەینەوە. كە یەكێ‌ لە دەركەوتەكانی لە دووبارە تێكەڵبوونەوەی ئاینی میللەتێك لەگەڵا نەتەوایەتییەكەی لە هەندێ‌ ئاستدا خۆی دەبینێتەوە. بە حوكمی ئەوەی هەندێ‌ جار بەرگەگرتنی شەپۆلە بەهێزەكانی جیهانگیری لەلایەن ناسیونالیزمەوە، گەڕانەوە بۆ سەرچاوە رەمزی و ئەخلاقی ‌و ئاماژەییەكانی ئاینی دەوێت ‌و ئاینیش لەم چوارچێوەدا، هێز ‌و بەرگەگرتن ‌و دووبارە خۆنمایش كردنەوە بە نەتەوایەتی دەبەخشێت، كێشەكەش لەم روەوە لە كوردستاندا لای ئیسلامییەكان نیە، چونكە ئەوان پێشوازی لە دروستكردنی پەیوەندییەكی لەم جۆرە دەكەن ‌و جۆرێك لە دڵنیایی تریشیان پێدەبەخشێت. دەستپێشخەری لەم روەوە پەیوەندی بە لایەنی بەرامبەرەوە هەیە. كە داخۆ ئامادەگی ئەوەی تێدایە، بوێرانە بە پاشخانە فكری ‌و قەناعەتە ئایدۆلۆژیەكانیدا بچێتەوە ‌و بەو جۆرەی بیركردنەوەی زانستی ‌و بەرژەوەندی نەتەوەیی دەیخوازێت، ببێتە بەشێكی گرنگی وروژاندن ‌و بەرەنجامگیری لەم پرسە گرنگە؟!

رێبۆ رەزا: ئەگەر سەیر بكەین، دەبینین هەر یەكە لە تورك و عەرەب و فارس، شێوازی تایبەت بە دینداری خۆیان هەیە، بۆ نموونە سەرە ڕای سەوابتەكانی ئاین بەڵام توركێك لە عەرەبێك جوداتر لە ئاین دەڕوانێت، عەرەبێك لە فارسێك جودا لە دینداری دەڕوانێت، رەنگە كورد لێرە كەوتبێتە ژێر كاریگەری شێوازی دینداری عەرەب، كە تا رادەیەك شێوازێكی توندە، چی بكرێت بۆ ئەوەی كورد شێوازێكی تایبەت بە خۆی درووست بكات، كە لەو رێیەوە هەم لەگەڵ ئاین هەنگاو بنێت و پەیوەندیەكی تەندرووستی هەبێت، هەمیش خۆی بپارێزێت لەو كاریگەرییە كلتووریانەی كە پەڕیونەتەوە ناو ئاین و ئەوانەش تا رادەیەك زیانیان بە پرۆژە ناسیۆنالیزمەكەی گەیاندووە؟

ئەبوبەكر كاروانی: پێموایە ئەم پرسیارە هەڵەیە، چونكە تا رادەیەك سەردەمی خوڵقاندنی مۆدیلێكی جیاوازی ئاینی لەسەر ئاستی فەرهەنگی ئیسلامی یە میللیەكەدا بەسەر چووە، كارێكی لەو جۆرە پرۆسەیەكی مێژوییە و بەسەدان ساڵا كامڵا دەبێت و دەخەمڵێت. كوردیش بەش بە حاڵی خۆی لەمڕووەوە لە هیچ میللەتێكی تر دوانەكەوتووە.

دەبێت لە بیریشمان بێت هاتنی ئیسلام بۆ ناو میللەتان، یەكسان نەبووە بە دەستەبەرداریان لە كۆی ئەو كلتور و فەرهەنگەی هەیانبووە، بە پێچەوانەوە بەشێكی بەرچاو لە میراتە فەرهەنگییەكەی پێش ئیسلام، شان بە شانی ئامادەگی ئیسلام درێژەی بە بوونی خۆی داوە. هەر بۆیە تەنانەت تاكو ئێستاش هەندێ‌ بۆنە و دابونەریت لەنێو كوردواریدا ماون، كە ریشەكەیان بۆ سەردەمەكانی پێش هاتنی ئیسلام ‌و موسڵمان بوونی كورد دەگەڕێتەوە. دوای موسڵمانبوونیشی دیسانەوە ئیسلام كاریگەر بووە بەو فەرهەنگە، لەبەر ئەوە ئەزموونێكی پیادەكردنی ئیسلامیانەی كوردیشمان هەیە.
سەرهەڵدانی دەیان نیمچە دەوڵەت ‌و میرنشین ‌و رێبازەكانی سۆفیگەری ‌و رایەڵەی پەیوەندی ئاینی هەر لەم چوارچێوەدا بووە، بە جۆرێك ئێمە ناتوانین مەولانا خالید و رێبازی نەقشبەندی و قادری لە واقیعی كوردەواری جوێ‌ بكەینەوە. جیاوازی مەزهەیش لەم روەوە خزمەتی بە كورد و ناسیونالیزمی كوردی كردووە، بۆ نموونە سوننی بوونی بەشێكی بەرچاوی كوردی رۆژهەڵات، بۆتە بەربەستێك بەرامبەر فەرهەنگی زۆرینەی شیعە مەزهەب لە وڵاتەكەدا، ئێستاشی لەگەڵدا بێت دەبینین ئەو بەشەی كورد كە لە رووی مێژوییەوە كەوتۆتە بەر كاریگەری مەزهەبی شیعەگەرایی، زۆر بە زەحمەت بە گوتاری ناسیونالیزمی كوردی كاریگەر دەبێت. تاكو ئێستاش بۆ هەزاران كەسی كوردی شیعە مەزهەب، ناسنامەی مەزهەبی دەخەنە پێش ناسنامەی نەتەوەییەوە. شافیعی بوونی كوردی باكور و رۆژئاوا و باشوری كوردستانیش، هۆكارێكی خۆجیاكردنەوە بووە، لە مەزهەبی رەسمی دەوڵەتی عوسمانی پێشوو كە حەنەفی بووە. ئەگەر ئەم پرۆسەی خەمڵاندنی ئەزموونیكی كوردی كارلێك لەگەڵا ئیسلامیش، هەندێ‌ لە كەلەبەر و كێشەی تیا بێت، دەگەڕێتەوە بۆ دوای دەركەوتنی ناسیونالیزم. هەڵبەت لە سەرەتای دەركەوتنی ناسیونالیزمی كوردیدا خودی رایەڵە پەیوەندی یە ئاینییە كوردییەكان لە بەرگی نەقشبەندی و قادریدا بوونە چوارچێوە بۆ گەشەدان بەم ناسیونالیزمە. ئەم تەریقەتە دینییانە هەستی خۆ بە جیاواز بینینی كورد ‌و تێكۆشان بۆ گەیشتن بە قەوارەی نەوتەوەییانە، نەك هەر نەكوشتووە، بەڵكو پەرەیان پێ‌داوە. رێبەرایەتی رەمزی ئاینییە میللیەكانیش بۆ دەیان ساڵا بۆ شۆڕش ‌و راپەڕینە كوردییەكان و لە سێدارەدان ‌و شەهیدبوونی بەشێك لەوان، گوزارشت لەم راستییە دەكەنەوە.
ئەوەی رویدا بە پێچەوانەی ئەم واقیعەوە لە مێژووی نوێدا دروست بوو، یەكەم كاریگەربوونی ناوەندە ناسیونالیزمە كوردییەكە لە سییەكان ‌و چلەكاندا، بە بیری چەپ و بە گشتی بە ئایدۆلۆژیا سكیۆلارەكان بوو، بەجۆرێك ئەم واقیعە، ئەو دۆخە سروشتییەی پێشویان شێواند، مەبەست لە دۆخی یەكتر تەاوكردنێكی سروشتی نێوان رەهەندی موسڵمانێتی و نەتەوەیی تاك و كۆمەڵگای كوردییە.
بە جۆرێك گەر بگەڕێینەوە بۆ بۆ هەندێ‌ لە بڵاوكراوەكانی شۆڕش ‌و راپەڕینە كوردییەكان، لەوانەش، گۆڤاری بانگی هەقی شێخ مەحمود و (نیشتمان)ی سەردەمی كۆماری كوردستانی قازی، لەو ئاستە سروشتییە پاكەی تێكەڵاوبوونی ئەم دوو هەستە، واتە هەستی ئیسلامی و نەتەوەیی تێدەگەین. بە جۆرێك كە تێكۆشان بۆ رزگاری كوردستان ‌و قەوارەیەكی ســـەربەخۆی كوردی بە (جیهاد) لە قەڵەم دراوە، هەر لەو ســەرو بەندەشـــدایە، شـــەهید وەك چەمكێكی ئیســلامی دەپەڕێتە ناو ئەدەبیاتی ناســیونالیزمی كــوردییەوە.
دەمەوێت بڵێم كورد شێوەی تایبەت بە خۆی، لە كارلێك لەگەڵا ئیسلامدا هەبووە، بە جۆرێك كە لەسەردەمی سەرهەڵدانی ناسیونالیزمدا، بووە بە چوارچێوەیەك بۆ گوزارشت لە خۆدانەوەیەكی ناسیونالیستانەی كورد، ئەوەی گوێی بەم چوارچێوە ناسیونالیسی و ئەزموونە ئیسلامییە میللییە كوردییە مێژوییە نەدا، نوخبەی سكیولار ‌و چەپ مەشرەبی نێو بزوتنەوەی كوردایەتی بوو. كە لە چلەكانەوە بە شێواز و ئاستی جۆربەجۆر كەوتە بەر كاریگەری تەوژمی چەپ، بۆ نموونە دوای كۆماری كوردستان، حزبی دیموكرات بۆ ماوەی دە ساڵا تێكەڵا بە حزبی تودەی ئێران بوو، خۆی بە لقی كوردستانی ئەو پارتە دەناساند!!
پارتیش لە پەنجاكاندا كەوتە ژێر كاریگەری حزبی كۆمۆنیستی عێراق، بەشێكی گرنگ لەوانەی لە سەرەتای حەفتاكانیشدا مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتییان پێكدەهێنا، پێشتر ئەندامی حزبی كۆمۆنیستی عێراق بوون، یاخود لانی كەم لەژێر كاریگەری بیری چەپدا بوون، بەشی لەوان دوای نسكۆی شۆرشی (ئەیلول)یش، دووبارە هەوڵی دروستكردنی رێكخراوی ناسیونالیستی چەپ مەشرەبیان دا. لەوانەش تاڵەبانی ‌و سامی عبدالرحمن ‌و دەیان كادیر و سەركردەی تر لە نێو بزوتنەوەی سۆسیالیستی ‌و دواتر یەكیەتی ‌و پارتی گەل و…هتد.
بۆ ئەم نوخبە زۆر كەم نەبێت، مەسەلەی هاوئاهەنگكردنی نێوان رەهەندەكانی موسڵمانێتی ‌و نەتەوەیی ناسنامەی تاك ‌و كۆمەڵگای كوردی، بەشێك نەبووە لە بواری بیركردنەوەی باڵە میانڕەوەكەی، ئەوانە بوون كە راستەوخۆ دژایەتی ئیسلام ‌و ناسنامەی ئیسلامی كۆمەڵگایان نەكردووە و بیریان لە دووبارە تەوزیفكردنەوەی ئەم رووەی كەسێتی كورد نەكردۆتەوە، ئەم پرسەیان بە دنیای فەرامۆشی سپاردووە، هەرچی باڵە توندڕەوەكەیشە، ویستویەتی لە بەرگی نەتەوەیدا ‌و هەندێ‌ جاریش هەر بە ناوە بێ‌ پەردە ئایدۆلۆژیا چەپەكەوە، لە ئیسلام و ناسنامەی موسڵمانێتی كۆمەڵگە بدا ‌و بە دژایەتی لەگەڵا زانست و پێشكەوتن ‌و مەسەلە نەتەوەییەكان تۆمەتباری كردووە!!
واتە وەك ناسنامەیەكی دژ بە نەتەوەیی سەیری ناسنامەی موسڵمانێتی كردووە، ئەم واقیعە وای كرد ئەو بزاڤە ئیسلامییەی لە پەراوێزی كۆمەڵگادا، هەر لە سەرەتای پەنجاكانەوە، بە شێوەیەكی پەرش و بڵاو سەری هەڵدا، تا چەندین ساڵا بە ئەركە نەتەوەییەكانی خۆی هۆشیار نەبێت ‌و بەشێك لە ناسنامەی خۆی لە ئایدیۆلۆژیای بەرامبەر ‌و دژایەتی و دژ بە یەكی ئەو، لەگەڵا ناسنامەی ئیسلامی كۆمەڵگا دابڕێژێت ‌و وەربگرێت.
كەواتە هۆكاری یەكەم بۆ پەرەنەدان بەو ئەزموونە لە چوارچێوەی واقیعە نوێكەدا و دابڕان لە گەڵیدا، خودی نوخبە فكری و سیاسییە كوردییە زاڵەكەی دوای چلەكان و كاریگەر بوونی ئەو نوخبە بە ئایدۆلۆژیای چەپ بووە.
هۆكاری دووەمیش دەگەڕێتەوە بۆ دروستنەبوونی دەوڵەتی كوردستان ‌و نەبوونی هیچ پەرژینێكی یاسایی دانپیانراو لەم روەوە، چونكە مەسەلەی دەوڵەت بە تایبەتیش لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا، یەكجار گرنگ بوو بۆ لە خۆگرتنێكی نوێی رەگەزە ئاینی ‌و كلتورییەكان ‌و خەمڵاندنیان لە چوارچێوەی پرۆژەیەكی نیشتمانی ‌و نەتەوەیی تازەدا.
نەبوونی دەوڵەتی كوردستان، لە سەردەمی سەرهەڵدانی مۆدیلی (دەوڵەت ــ نەتەوە) لە ناوچەكەدا ‌و، نادیموكراسی بوونی دەسەڵاتەكان، دەرگای دۆزەخی بە رووی كوردا كردەوە. بە جۆرێك كورد كەوتە بەر وەحشیگەرانەترین شاڵاوی تواندنەوەی نەتەوەیی ‌و لەناوبردنی فەرهەنگ ‌و زمان ‌و كلتورەوە. سیاسەتەكانی رەزا شا ‌و كەمال ئەتاتورك ‌و پرۆسەی بەعەرەبكردن لە سایەی بەعسی عێراق و سوریا، گوزارشت لەم واقیعە تاڵە و ناهەمووارە دەدەنەوە.
لێرەوە دەسەڵاتە تازە سەرهەڵداوە ناسیونالیستەكانی ناوچەكە، بە لاساییكردنەوەی ئەزموونی نەتەوەسازی لە هەندێ‌ شوێن ‌و لەوانەش ئەڵمانیا ــ هەوڵیان دا ــ بە ئاگر و ئاسن ‌و لە رێی پەنابردن بۆ هەموو شێوازەكانی زۆر ‌و سەركوت كردن ‌و بێدەنگ كردنەوە، كورد بتوێننەوە ‌و بە زۆر بیكەن بە بەشێك لەو جەستە نەتەوەییە نوێیە!!
یاخود لانی كەم، وەك جەستەیەكی لاواز ‌و شەكەت ‌و بێ‌ جوڵە لە پەراوێزی كۆمەڵگا ‌و مێژووی نوێدا بیهێڵنەوە، بە جۆرێك توانای دووبارە سەربەرز كردنەوە ‌و نمایشكردنی ناسنامە نەتەوەییە جیاوازەكەی نەمێنێت، ئەم پرۆسەیە زۆر جیاواز بوو، لەو كارلێكە نیمچە سروشتییەی پێش ئەو قۆناغەی چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتی نێوان پێكهاتە و ناسنامە جۆراوجۆرەكان، كە كورد تیایدا وەك هەر لایەنێكی تر بەشێكی سروشتی شارستانێتی و فەرهەنگ ‌و مێژووی ناوچەكە بووە.
پرۆسەی نەتەوەسازی زۆرەملێی ناوچەكە، دەرگای كردەوە بۆ شێواندنی ناوەرۆكی ناسنامە و بەشێك لە فەرهەنگی كوردەواری. هەر لەم مێژووە بە دواوە، بە جۆرێك لە جۆرەكان ناسنامەی ئیسلامی گەلانی ناوچەكەش خرایە پەراوێزەوە ‌و ئەگەر بە دوژمن دەنەنرابێت ئەوا وەك میراتێكی مێژویی لێی روانراوە، كە هەر ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی بزاڤە ئیسلامییە نوێیەكان لە قۆناغی دواتردا.
بە واتایەكی تر پرۆسەی نەتەوەسازی لە یەك كاتدا لێدانی ناسنامەی ئیسلامی و كوردیش بوو، هەروەك هەوڵدان بوو بۆ سەپاندنی فەرهەنگی نەتەوەی باڵادەست بەسەر كوردا. ئەم دۆخەش ئاسەواری خراپی لەسەر زمان ‌و، بە گشتی فەرهەنگ ‌و ناسنامە و تایبەتمەندێتی ‌و سایكۆلۆژیەتی تاك ‌و كۆمەڵگا دروست كرد.
ئەوەی وترا بەشێك بوو لەو هەلومەرج و واقیعە مێژوییەی، لە پشت شێواندنی سیماكانی تایبەتمەندێتی كوردییەوە بوون، لەسەر ئاستی ئاین ‌و فەرهەنگی ژیانی رۆژانە ‌و ناسنامە.
كاریگەربوونە گەورەكەی شێوە ژیانی نەتەوەكانی دەوروبەریش لێرەوە دەست پێدەكات، لە پێش ئەو مێژووە و لە سایەی نەبوونی هۆكارەكانی پەیوەندی و بە یەك گەیشت، لە كاتێكدا زۆربەی كوردەواری گوندنشین بوون، زۆر بە دەگمەن نەبێت كارلێكی لەگەڵا بەرامبەرەكاندا نەكردووە ‌و لە چوارچێوەی فەرهەنگە خۆماڵییە مێژوییەكەی خۆیدا، مانای بە ژیانی خۆی داوە.
مێژووش پێمان دەڵێت، حوجرە و زانای كورد رۆڵی بەرچاویان لە پاراستنی زمان و فەرهەنگی كودیدا هەبووە، توركیای نوێش نموونەیەكی زەقی ئەوەیە، ئەمە جگە لەوەی كە لە سەدەی حەڤدەهەمەوە تا سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستەمیش، ئەدەبیاتی كوردی لە نێو ماڵی گەرمی حوجرە و خانەقاكانی كوردستاندا سەری هەڵدا و پەرەی پێ‌ درا، كە دواتر بووە سەرچاوەیەكی گرنگی خەمڵاندنی ناسنامەی نەتەوەیی ‌و پارێزگاری لە زمان ‌و هەست بە بوونی خۆكردنێكی كوردانەی موسڵمانانە، لەناو عەڵقە مێژووییەكانی ناوچەكەدا.
لە راستیشدا شاعیرانی سەدەی نۆزدە بە جۆرێك لە جۆرەكان زەمینەسازكەری لە دایكبوونی ناسیونالیزمی كوردی بوون، لە قۆناغی دواتردا، ئەمە جگە لەوەی كەسانی وەك حاجی قادری كۆیی، راستەوخۆ بەشدار بووە لە رواندنی هەستی ناسیونالیستی ‌و بانگەشە بۆ كردنی.
بە كورتی ئێمە دەبێت لەسەر مۆدێلێكی كودییانەی ژیانكردنی ئیسلامی زۆر نەوەستین، چونكە ئەوە هەیە و مێژوو كردە ‌و خۆیشمان زۆرجار بەڵگەی پێ‌ دێنینەوە، لەسەر ئاستی بوونی لێبوردەیی ئاینی لە كوردستان ‌و بە یەكەوە ژیانی ئاشتیخوازانەی نێوان ئاین ‌و نەتەوە ‌و مەزهەبەكان ‌و بەوەش مۆدێلی ئیسلامگەرایی كوردی، لە هەندێ‌ مۆدێلی دەوروبەر جیا دەكەینەوە.
واتە ئێمە لەسەر ئاستی ئیسلامی میللی كێشەمان نیە، ئیسلامی میللی لە كوردستاندا خاوەنی زمان ‌و جلوبەرگ ‌و بۆنە و نەریتی ئیسلامییانەی خۆیەتی. كوردی زمانی دەربڕینییەتی ‌و پۆشاكی كوردی پۆشاكی ئیسلامییەتی ‌و كێشە لەگەڵا بۆنە نەتەوەییەكانی وەكو نەورۆز نیە ‌و زۆر بە ئاسانیش لە سۆنگەی هەستی عەدالەتخوازانە‌و دژ بە ستەمە ئیسلاییەكەی ‌و ناسنامە و ستەم لێچووییە نەتەوەییەكەوە، تێكەڵا بە شۆڕش ‌و راپەڕینە كوردییەكان بووە ‌و بووە بە سوتەمەنی ‌و دەستە چیلەیان ‌و ماڵا ‌و گیانی خۆی لەو پێناوەدا بەخت كردووە. بەشێك لە سیستمی شێخایەتی كوردەواریش لە مێژوودا (كەتا ئێستا پاشماوەكەی ماوە) خەڵكی لە هندستانەوە تاوەكو ئێران و توركیا خۆیان بە خەلیفە و موریدی زانیوە و هاتوونەتە كوردستان بۆلای شێخی گەورەیان.
دەمێنێتەوە تەوژمی ئیسلامی نوێ‌، كە لە رووی مێژویی ‌و سەرەتای سەرهەڵدانەوە لەژێر كاریگەری مۆدێلە عەرەبی ‌و پاكستانییەكەی ناوچەكەدا بوون، هەروەك چۆن ناسیونالیستە چەپەكان لە ژێر كاریگەری سۆڤیەت ‌و چین ‌و بلۆكی رۆژهەڵاتی جاراندا بوون، ئەمانیش هێندەی من ئاگام لە رەوتی گەشەكردنیان بێت، بە هۆی ئەو گۆڕانكاریانەی بەسەر خۆیاندا هێناویانە ‌و ئەو دۆخەی لە دوای راپەڕینەوە بۆیان خوڵقا، لە ئێستادا بەشێكی سروشتیی كێڵگەی ناسیونالیستی كوردین ‌و هەر دەمێكە ناسنامەی كوردستانی خۆیان و پشتگیریان بۆ مافی چارەنووس ‌و دەوڵەتی سەربەخۆ دەربڕیوە.
هەر بۆیە نەك هەر لەم بارەوە رێگرنین، بەڵكو زەمینەسازكەر و یارمەتیدەریشن، لەم رووەوە رەوتێك كە بە جۆرێك لە جۆرەكان لەگەڵا فەرهەنگی ئیسلامی میللی نامۆ بێت ‌و لە رێی ئەوەوە، مۆدێلی عەرەبی بێتە كوردستانەوە، رەوتی سەلەفیەتە، كە بە داخەوە لەلایەن حزبە سكیۆلارە دەسەڵاتدارەكانەوە لە سۆنگەی ململانێكردن لەگەڵا تەوژمە ئیسلامییە كوردستانییەكە، پشتی دەگرن ‌و كار ئاسانی بۆ دەكەن!!
دیارە كارێكی لەو جۆرە پێچەوانەی ئەو ئامانجەیە، كە لە پرسیارەكەی ئێوەدا هاتووە. بۆیە پرسیار ئەوەیە، ئایە هێزە خۆ بە ناسیونالیست پێناسە كردووەكان، هەر لە بنەڕەتەوە لە خەمی ئەوەدان مۆدێلێكی كوردیانەی پیادەكردنی ئیسلامیمان هەبێت؟
هەڵبەت وەك وتمان ئەم مۆدێلە لە ئاستە میللی یەكەدا هەیە ‌و دەمێنێتەوە، ئاستی بەیەكەوە كارلێكردن ‌و یەكتر تەواوكردن لەسەر ئاستی بزوتنەوە ناسیونالیسی ‌و دامودەزگا نیشتمانییەكاندا، یاخود كارلێكی لەم جۆرە بە سازش كردن بۆ تەوژمی ئیسلامی لەقەڵەم دەدەن ‌و، بە هۆی بەلەپێش دانانی خەمە سكیولارەكانیشیان، لە خەمی خەمڵاندنی ئەزموونێكی لەم جۆرەدا نین؟
دەنا ئەگەر خواست هەبێت ‌و پێشكەشكردنی ئەم مۆدێلە لەو ئاستانەدا بێ‌ كە باسمان كرد، بوو بێت بە قەناعەت بۆ هێزەكان، پێموایە هەنگاونان بۆ خەمڵاندنی، كارێكی هێندە زەحمەت نابێت ‌و بەشێك لەو هەنگاوە پێویستانەشمان لە دووتوێی وەڵامی پرسیارەكانی پێشودا خستە روو.
بە شێوەیەكی گشتیش لەم روەوە گرنگە هێزە عەلمانی ‌و ئیسلامییەكان، پێیان نابێتە قۆناغی دوای عەلمانیەت ‌و ئیسلامیی تەقلیدی ناوچەكە. كە هەردووكیان بە كردەوە شكستی خۆیان سەلماندووە.
گەر خواست هەبێت، دەكرێت سەرەتا ئەم بابەتە لە ناوەندە فكری ‌و میدیاكەدا بوروژێنرێت ‌و دەكرێت ئەم چاوپێكەوتنەش بەشێك بێت لەو پرۆسە ‌و دواتر ناوەندە ئەكادیمیەكە قسەی لەسەر بكات ‌و دواتریش ببێتە بابەتی مشتومڕی ناو حزبە سیاسییەكان و كۆمەڵگای مەدەنی ‌و پەرلەمان ‌و حكومەت. بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی دەستور ‌و یاسا ‌و فۆرمەكانی خۆ ڕێكخستنیشدا رەنگ بداتەوە.