ئایا خەونی تورکیا دێتە دی؟ لەسوریا ناوچەی دژە فڕین دادەمەزرێت ؟
شیكاری نوچەنێت
توركیا جارێكی تر دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین لە باكووری سوریا دەكاتەوە،بە بابەتی گفتوگۆ جیهانییەكان، لەمەشدا بەڵگەی خۆی هەیە بۆ رەوایەتی دامەزراندنی ئەم ناوچەیە، لەگەڵ ئەوەی دڵنیایە ئەو بڕیارە لەدەستی ئەو دا نییە، هەوڵ دەدات لەڕێگای زلهێزەكانەوە بیسەپێنن.
بیرۆكەی دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین لە باكوری سوریا، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2011، بەڵام ئەوکات تورکیا تەنها وەکو باسێک بۆ وروژاندان ئەو پرسەی خستەڕوو، ئێستاش وەک پرسێکی جیدی دەیخاتەڕوو، و دەیەوێت بیکاتە مەرجی بەشدار بوون لەجەنگی دژە تیرۆر.
پارساڵیش ئاژانسی رۆیتێرز لەرێگای سێ دیپلۆماتکاری توركەوە ئەو زانیارییەی بڵاوکردەوە، کە ئەمریكا بە مەبەستی هاوکاریکردنی ئۆپۆزسیۆنی بەشار ئەسەد، ناوچەی دژە فڕین دەسەپێنێت، و خهریکی تاوتوێ كردنی لایهنه جۆراوجۆرهکانی ئهو ئەو هەنگاوەیە.
تورکیا ئەگەر دوێنێ لەرێگای دیلۆماتکارەکانیەوە ئەو پرسەی دەوروژاند، ئێستا لەرێی بەرپرسە هەرە باڵاکانییەوە باس و کار لەسەر ئەو پرسە دەکات، بەڵام بەربەستەکان لەئاستی ناوخۆیی تورکیاو سوریا، و لەئاستی هەرێمی و جیهانی بۆ ئەو خەونەی تورکیا کەم نین، لەبەرانبەر ئەوانەشدا چەندین فاکتەری هاوکار هەن بۆ سەپاندنی ناوچەی دژە دفڕین لەسوریا و هاتنە دی ئەو ئامانجەی تورکیا.
ناوچەی دژەفڕین، لە وروژاندنەوە بۆ خستنە سەر مێزی گفتوگۆی جیهان
لەدوای دروستبوونی هاوپەیمانی دژە داعش، و چەند رۆژ لەمەوبەر، لەگەرمەی داواکاری جیهان بۆ بەشداری تورکیا لەو هاوپەیمانێتییەدا، ئەحمەد داود ئۆغڵو سەرۆك وەزیرانی توركیا، پرسی دروستکردنی ناوچەی دژەفڕینی وروژاندەوە، و پاساوی وڵاتەکەشی بۆ ئەو داوایە خستەڕوو، ئۆغڵۆ لە گفتوگۆیەكی تەلەفزیۆنیدا ووتی”هەر لێدانێكی ناوچەكانی سوریا لەلایەن هاوپەیمانانەوە، بەواتای هەڵاتنی چەندین ئاوارەی سوریایە بەرە و توركیا، توركیاش چیتر توانای وەرگرتنی ئەو هەموو ئاوارەیەی نییە و دەبێت لەناو سوریا شوێنێكی ئارام بۆ ئەو ئاوارانە دروست بكرێت”.
هەر لەو بەرنامەیەدا، داود ئۆغڵو دروستکردنی ئەو ناوچەیەی وەک شێوەیەک لەمەرجی وڵاتەکەی خستەڕوو بۆ بەشداری لەهاوپەیمانێتی دژ بەداعش، و وتی”هەتا فشاری ئەو هەموو ئاوارەیەمان لەسەر كەمنەكەنەوە، چۆن توانامان دەبێت بەشێوەیەكی كارا بەشداری كردە نێودەوڵەتییەكان ی دژی داعش بكەین”.
هەر لەو بارەیەوە، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا، لەكاتی بەڕێكەوتنی بۆ ئەمریكا، بۆ بەشداری لە كۆبوونەوەی نەتەوە یەكگرتووەكان، جەختی كردەوە كە شەڕی داعش تەنیا بە لێدانی هەوایی ناكرێت، بەڵكو دەبێت رەهەندە مرۆیی و سیاسی و هەواڵگری و زەمینییەكانیش بگرێتەوە. مەبەست لە رەهەندە مرۆییەكەش، دابینكردنی شوێنێك بوو لەناو سوریا بۆ ئاوارەكانی ئەو ووڵاتە، چونكە وەك ئەو ووتی، هاتنی ئە هەموو ئاوارەیە كاریگەری نەرێنی جۆراوجۆری لە دۆخی توركیا كردووە.
ئەردۆغان وەك پیشاندانی بەڵگە بۆ پێویستی سەپاندنی ناوچەی دژەفڕین لە سوریا، لە گرنگی هاریكارییە مادییەكانی یو ئێن بۆ ئاوارەكانی ناو سوریای كەمكردەوە و ووتی “یو ئێن تەنیا 150 ملیۆن دۆلاری داوەتە ئێمە، لەكاتێكدا ئێمە 4 ملیار دۆلارمان بۆ ئە ئاوارانە خەرجكردووە”.
لە ئەنجامی قسەکانی هەردوو سەرۆک وەزیرو سەرۆک کۆماری تورکیا، چاودێران پێیانوایە توركیا دامەزراندنی ئەو ناوچە دژەفڕینە، دەكاتە مەرجی پشتیوانی هاوپەیمانێتی دژە داعش، و هەتا ئەو داخوازییەی جێبەجێ نەكەن، پێناچێت رێگا بدات بنكە سەربازییەكانی ووڵاتەكەی، بخاتە خزمەتی ئەو فڕۆكانەی لە جەنگی دژ بەداعشدا بەکار دەبرێن.
لەلایەکی ترەوە میدیا تورکییەکان، قسەکانی ئەردۆگانیان والێک دایەوە، کە ویستەکانی تورکیا، لەسوریا، تەنها بەدروستکردنی ناوچەی دژە فڕین ناوەستێ، بەڵکو بەنیازە شەڕی دژ بەداعش بەرفرەوانتر بکات بۆ شەڕی دژە تیرۆر و لەڕێیەوە زەربە لەبەشیک لەنەیارەکانی بدات،رەجەب تەیب ئەردۆغان لە لێدوانێكدا بەرلەوەی بگاتە كۆبوونەوەكەی یو ئێن لە نیویۆرك، ووتی “نابێت شەڕی دژە تیرۆر تەنها لە شەڕی دژی داعشدا كورت بكرێتەوە، بەڵكو دەبێت شەڕەكە هەموو رێكخراوە تیرۆریستییەكان بگرێتەوە”. میدیا توركییەكان لە شیكارییەكانیاندا ئەم بەشە لەقسەکانی ئەردۆگان والێکدەدەنەوە، كە مەبەستی ئەردۆغان ئەوە بووە لەم شەڕەدا، پەیەدەش لاواز بكرێت.هەروەها توركیا داوای ئەوەشی كردووە، لە شەڕی دژە داعشدا، پشتیوانی پەكەكە نەكرێت و رێگا نەدرێت چەكی پێبگات، تەنیا لەبەرئەوەی دژی داعشە.
بەربەستەکانی بەردەم سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین
１- ئەو ناوچەیەی دەخرێتەڕوو بۆ ئەوەی وەک ناوچەی دژە فڕین دیاریبکرێت، گەلێ بەرفراوانە، بەجۆرێك درێژایی سنووری توركیا – سوریا 900 كیلۆمەترە، ئەو سنورە بەرفرەوانەش دروستكردنی ناوچەی دژەفڕین سەخت تر دەکات، چونكە ژمارەیەكی زۆری سەرباز و جبەخانەو ئالیەتی چاودێری گەورەی دەوێت. وەك زانراویشە توركیا ئێستا بۆ روبەڕووبوونەوەی ئەم گومانە، پێی باشە هەموو سنوورەكە نەكرێتە ناوچەی دژەفڕین، بەڵكو لە دوو ناوچەی سنوورییدا جێبەجێ بكرێت.
２- سەپاندنی ئەم ناوچەیە، ناڕەزایی سەختی سوریا و ئێران و رووسیای لێدەكەوێتەوە و توركیا نایەوێت راستەوخۆ بچێتە بەرەی دژی ئێران و رووسیا. بۆ چارەی ئەمەش دەستیكردووە بە لۆبیكردن تا ئەنجومەنی ئاساییش پرۆژەكە پێشنیار بكات، لەرێی ئەو ئەنجومەنەوە کاری بۆ بکرێت، هەروەك چۆن پێشتر ناوچەی دژەفڕینیان لە عێراق و یوگوسلاڤیا سەپاند.
３- دروستكردنی وەها ناوچەیەك، بەزیانی پەکەکە تەواو دەبێت، چونکە چیتر دەرفەتی ئەوەی نامێنێ بەتەنها حاکمی ناوچەکانی کوردستان بێت، ئەو ناوچەیە دەبێتە جێی هەموو هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی سوریا، بەو هێزە کوردییانەش کە رێگرییەکانی پەکەکە، پەیەدە، لەناوچەکانی خۆی ئاوارەی کردوون، ناوچەکە دەبێتە ناوچەیەكی پارازێراوی نێودەوڵەتی و جیهان یان بەرەی دژە داعش، چاودێری و رابەرایەتی دەگرنە دەست، بۆیە ئەگەر هەیە وەک پەرچەکردار، پەكەكە گفتوگۆكانی ئاشتی لەگەڵ توركیا بوەستێنێت دوور نییە كۆتایی بە پرۆسەی ئاشتی بێت لەو وڵاتە و باجی ئەمەش بۆ توركیا گران دەبێت.
وەک ئەوەی لەیەکەم کاردانەوەی داواکەی ئەردۆگاندا، پەکەکە بەتوندی ئەو داخوازییەی رەتکردەوەو هۆشداری دایە تورکیا لەوەها هەنگاوێک.
ئاسانکارییەکان بۆ سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین
１- ئەمریکا نایەوێ چالاکییە سەربازییەکانی لەدژی داعش، بەقازانجی حکومەتی بەشار ئەسەد بشکێتەوە، دەیەوێ هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا، لەبەرانبەر بەشار ئەسەددا بەهێزبن و سودمەندی یەکەم بن لەهێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەرداعش، سەرکەوتنی ئەو هێزانەش بەوە دێتە دێ کەناوچەیەکی ئارامیان هەبێ، تێیدا هەست بەدڵنیایی بکەن، ئەوەش پاڵنەرێکی گەورە دەبێت بۆ ئەمریکا و بۆ جدی بیرکردنەوەی لەو داخوازییەی تورکیا.
２- لەمێژ ساڵە تورکیا هاوپەیمانی گرنگی ئەمریکا بووە لەناوچەکە، ئێستاش بۆ ئەمریکا گرنگە، تورکیا بەشداری ئەو هاوپەیمانێتییە بێ کە لەدژی داعشە دروست بووەو ئەمریکا سەرۆکایەتی دەکات، هەروەک گرنگە تورکیا دەرگای فرۆکەخانەکانی واڵابکات، بۆ ئەنجامدانی چالاکی سەربازی دژ بەداعش لەرێگایانەوە، سنورەکانی بکاتەوە بۆ گەیاندنی هاوکاری بە ئۆپۆزسیۆنی سوریا، ئەمەش بەپاڵنەرێکی تر هەژمارە بۆ گوێگرتنی ئەمریکا لەو داخوازییەی تورکیا.
３- بەکارهێنانی هێز لەلایەن ئەمریکاوە بۆ کێشە ناوخۆییەکانی سوریا، بێ گەڕانەوە بۆ ئەنجومەنی ئاسایش و پرسکردن بەهیچ وڵاتێکی ناوچەکە و گوێگرتن لەرەخنەکانی روسیا، دڵنیایی ئەوەی داوەتە روسیاو ئێرانی پشتیوانی سەرسەختی رژێمی ئەسەد، کە ئەگەر ئەمریکا ناچاربکرێت، پەنا بۆ زۆر کارتی تر دەبات، لەدەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایش و کاریگەریی ڤیتۆی روسیا، بۆیە بۆ رێگری لەدروستبوونی ناوچەیەک لەژێر دەسەڵاتی هاوپەیمانانی ئەمریکا لەسوریا و بۆ خستنە ژێر دەسەڵاتی ئەنجومەنی ئاسایشی، ئەو ناوچەیە، چاوەڕوانکراوە ئەو دوو وڵاتەش لەبەرانبەر هەندێ ناوچەی سوریا و بۆ مانەوەی دەسەڵاتی ئەسەد نەرمی بەرانبەر بڕیارێکی لەو شێوەیە بنوێنن.
４- ئەو هەوڵە سەرکەوتووەی روسیا لەدابڕینی بەشێک لەوڵاتی ئۆکرانیا/ نیمچەدوورگەی قرم، بەبێ گەرانەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان بەقازانجی خۆی، هاندەری ئەمریکا دەبێت، کەبەشێک لەخاکی سوریای نزیک لەسیاسەتی روسیا داببڕی بەقازانجی سیاسەتەکانی خۆی، ئەویش وەک وەڵامێک بۆ ئەو هەوڵەی روسیا، کەوەکو تەحدای ئەمریکاو ئەروپا هەژمارکرا.
５- هەژماربوونی هێزەکانی پەیەدە/ یەپەگە بەهاوپەیمانی رژێمی ئەسەد، و لەرێیەوە بینینی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی پەیەدە، بەدرێژکراوەی هەژموونی حکومەتی ئەسەد، هەروەها هاو سنوریی ئەو ناوچانە لەگەڵ تورکیا، هەرێمی کوردستان و عێراق، یەکێک لەهاندەرەکانی ئەمریکا دەبێت، کە جدی تر بیر لەپێشنیارەکەی تورکیا بکاتەوە، تا لەو رێگایەوە، هەم دڵی تورکیا رازی بکات، هەم سنورەکانی نێوان سوریا عێراق کۆنترۆڵ بکات.
６- بێزاری بەشێکی زۆر لەحزبە کوردییەکانی رۆژئاوای کوردستان لەسیاسەتەکانی پەیەدە، و بێهیوابوونیان لەرزگاربوونی ناوچەکانیان لەدەستی ئەسەد، بەرای ئەوان بەهۆی نزیکی پەیەدە لەرژێمی سوریا، یەکێک لەپاڵنەرەکانی ئەو حزبانە دەبێت کەپشتیوانی لەدروستبوونی ناوچەی دژە فڕین بکەن، وەک ئەوەی پاڵنەریان بوو بۆ رێککەوتن، یان نزیکبونەوەیان لەگەڵ هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا.
ئەنجام:
زۆربەی خوێندنەوەکان بەو ئاراستەیەن، کە هاندەرەکانی ئەمریکا زۆرن بۆ بەدەمەوەچوونی داخوازییەکەی تورکیاو سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین، و بەهێزکردنی ئۆپۆزسیۆنی سوریا.
دەستکەوتی تورکیا لەئەگەری سەپاندنی ناوچەی دژەفڕین لەسوریادا، زیاتر سەرکەوتنی سیاسەتی پارتی دەسەڵاتداری تورکیا دەبێ لەبەرانبەر نەیارەکانی، لەبەریەکهەڵوەشاندنەوەی هەوڵەکانی پەکەکە دەبێت لەسوریا، کەبەرای تورکیا ئەو حزبە بەهاوکاری حکومەتی ئەسەد، دەیەوێ لەرۆژئاوای کوردستان، هێزەکانی جێگیربکات و چەکدارەکانی بەناوی یەپەگەوە جێ بکاتەوە و لەئەگەری باسکردن لەچەکدانانی پەکەکە، لەمیانی پرۆسەی ئاشتەوایی تورکیا، هیچ زیانێک پەکەکە نەگات و تەنها بەشێوەیەکی رەمزی و وەک رێزگرتن لەبانگەوازی ئۆجەلان کە لەو بارەوە چاوەڕوانکراوە، بەدەم ئەو داخوازییەوە بچێت، ئەوە جگە لەوەی لەسەر ئاستی ناوچەکە واقیعبینی سیاسەتی تورکیا زیاتر دەسەلمێت، هەیمەنەی ئەو وڵاتە بەرفرەوانتر دەبێت و فشاری زۆریی ژمارەی ئاوارەکانی سوریای لەسەر کەمتر دەبێتەوە.
لەوەها حاڵەتێکدا زیانی گەورە وەبەر بەرژەوەندییەکانی ئێران و روسیا، پەکەکەش لەرۆژئاوای کوردستان دەکەوێت.
ئەگەر کورد یەک ریز نەبێ، و رێزەکانی رێک نەخات، ئەوا چاوەڕوانکراوە هیوای ئازادبوونی رۆژئاوای کوردستان لەبار ببرێت، بەڵام یەک هەڵوێستی و یەکگرتوویی هێزە کوردییەکان هەموو ئەو ئەگەرانە پێچەوانە دەکاتەوە، دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕین، دەکاتە دەرفەتێکی گەورە بۆ رزگاربوونی رۆژئاوای کوردستان، لەژێر دەسەڵاتی ئەسەد.
یەکگرتووی هێزەکوردییەکان هاوکاتی کوردستانی بوونی خاکی ئەو بەشەی کوردستان و کوردبوونی خەڵکی ئەو ناوچانەش، هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی تری سوریا ئەگەر لەوێش جێگربن، دەکاتە هێزی میوان، نەک خاوەن دەسەڵات، وەک ئەوەی هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراق، ئەگەرچی خۆیان بەخاوەنی هەموو عێراقیش دەزانی، بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٩١ ەوە تا رووخانی سەدام حسەین، هێزی میوان بوون لەکوردستان و نەبونە خاوەن ماڵ.
