كیوبكییەكان: با كوردستان پەلە بكات بۆ سەربەخۆیی
نوچە.نیت.رووداو- مۆنتریال
ئەوانەی بەشدارن لە ئامادەكاری بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كیوبك-ی كەنەدا، دەڵێن كورد چانسی راگەیاندنی سەربەخۆیی بۆ دروستبووە، بەڵام دەبێ بەشێوەیەك كاربكات كە دڵنیابێت لەوەی ئەو هەستە بەهێزە نێوخۆییەی بۆ پشتیوانی لەو سەربەخۆییە دروستبووە، نەپووكێتەوە.
سەرەڕای چەندین دەیە هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی و رەتكردنەوەی تێكەڵبوون لەگەڵ كولتوور و زمانی ئینگلیزی لە كەنەدا، بەشێكی خەڵكی هەرێمی كیوبك دەیانەوێ جیاببنەوە. دانیشتووانی كیوبك ناسنامە و كولتوورێكی جیاوازیان هەیە و بە زمانی فەرەنسی قسەدەكەن. رۆژێك لە رۆژانیش داوای سەربەخۆییان دەكرد. بەڵام ئەو هەستی سەربەخۆییخوازییە دوای ئەنجامدانی دوو گشتپرسیی ناسەركەوتوو لەسەر سەربەخۆیی لە ساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكاندا، ئێستا لاواز بووە.
ئەوانەی داكۆكی لە سەربەخۆیی كیوبك دەكەن، نیگەرانن لەوەی كە رەنگە تازە درەنگ بێت بۆ گەیشتن بەو خەونەیان، بەڵام دەڵێن رەوشێكی پێچەوانە لە هەرێمی كودستان دەبینن. زۆر لە كوردەكانی ئەو هەرێمە خۆیان بە عێراقی نازانن، بەهیوای ئەوەشن كە بەهۆی ئەو بارودۆخەی ئێستای عێراقەوە، كاتی راگەیاندنی سەربەخۆیی هاتبێت.
مەسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ناڕاستەوخۆ رایگەیاندووە كە رەنگە هەرێمەكەی لە عێراق جیاببێتەوە. بارزانی بە كەناڵی CNNی ئەمریكی راگەیاند: ”پاش رووداوەكانی ئەمدواییەی عێراق، ئەوە سەلمێنراوە كە دەبێ كورد ئەو هەلەی ئێستا بقۆزنەوە”.
پاتریك بۆرگیۆس، نووسەر و رۆژنامەنووسێكی فەرەنسی-كەنەدییە و سەرۆكی رێكخراوێكە كە داكۆكی لە سەربەخۆیی كیوبك دەكات لەڕێگەی بڵاوكردنەوەی نووسینی پشتگیری لە سەروەری و سەربەخۆیی هەرێمەكە. بۆرگیۆس، كە رێكخراوەكەی بۆ ماوەیەكی كەم لەگەڵ كورد و چەندین گرووپی دیكەی چالاكڤان بۆ بەدەستهێنانی سەروەریی خاك و وڵاتەكانیان كاری كردووە، بە (رووداو) ی گوت “زۆر گرنگە ئەوكاتەی هەلێك دێتە پێشەوە، گەلان سەربەخۆیی رابگەیەنن، تەنانەت ئەگەر ئەمە لەكاتی جەنگیشدا بێت”.
پاتریك گوتیشی “داوا لە كورد دەكەم بەزووترین كات ئەمە یەكلایی بكەنەوە. ئەگەر خۆیان ئازاد نەكەن، ئەوە قبووڵكردنی بارودۆخی ئێستایان دەبێتە هەمیشەیی”. ئەو گوتیشی ”بەدەستهێنانی ئازادی ئاسانترە لەوكاتانەی كە توندوتیژی هەیە، وەك لەوەی ماوەیەكی زۆر چاوەڕوان بكەی. چاوەڕوانیی زۆر وەكو بارودۆخی كۆرسیكا-ی فەڕەنسا و كەتەلۆنیا-ی ئیسپانیای لێدێت كە ئێستا زۆر ئاڵۆزتر بووە.”
ماریۆ بیۆلیۆ، سەرۆكی كوتلەی كیوبكییەكان كە پارتێكی سیاسییە و پارێزگاری لە بەرژەوەندی و سەربەخۆیی كیوبیك دەكەن لە پەرلەمانی كەنەدا، پشتگیریی گوتەكانی بۆرگیۆسی كرد و گوتی: ”دەمەوێ هاوسۆزی خۆم لەگەڵ كورد دەرببڕم، هەروەها هانیاندەدەم بەردەوام بن لە هەوڵ و شەڕكردن لەپێناو مافەكانیان بۆ بڕیاردان لەسەر مافی چارەنووس. ئەمە مافێكی بنچینەییە”.
لەپاش هەرەسهێنانی سوپای عێراق لەسەرەتای مانگی رابردوودا، لە چەند ناوچەیەكی ستراتیژیی وەكو خاڵە سنوورییەكان، لەگەڵ چەند شارێكی گرنگی سوننەنشین و كۆنترۆڵكردنی ئەو ناوچانە لەلایەن رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) و هۆزەكانی ئەو ناوچانە، زۆركەس پێیوایە عێراق پارچەپارچە دەبێت. ئەمەش لە قازانجی هەرێمی كوردستانە، كە ماوەیەكی زۆرە ئەو خەونەی هەیە.
هەرچەندە كورد ناوچەیەكی نیمچە ئۆتۆنۆمییان دامەزراندووە كە تێیدا دەتوانن پارێزگاری لە بەرژەوەندیەكانیان بكەن، بەڵام داكۆكیكارانی سەربەخۆیی و شارەزایانی سیستمی فیدراڵی لە كیوبك هۆشداری دەدەنە كورد لەبارەی لاوازییەكانی سیستمی فیدراڵی و رەچاونەكردنی بەرژەوەندیی كەمینەكان لە سایەی ئەو سیستمەدا.
ئان لێگارێ، یاریدەدەری پرۆفیسۆر لە بەشی زانستی سیاسیی زانكۆی كیوبك، لە مۆنتریال سێ جار سەردانی باشووری كوردستانی كردووە. لەكاتی یەكەم سەردانیدا لە ساڵی 2002، چەند وانەیەكی لەسەر لایەنە باش و خراپەكانی سیستمی فیدراڵی پێشكەشكرد كە تێیدا ئاستەنگەكانی هەرێمی كیوبك-ی وەك نموونە باسكرد.
كەنەدییە فەڕەنسییەكان، وەكو كورد لە باشووری كوردستان، قەوارەیەكی ئۆتۆنۆمییان لەژێر دەسەڵاتی فیدراڵی كەنەدا هەیە. ئەوان یاسای باری شارستانیی فەڕەنسی بەكاردەهێنن بۆ كاروباری باری كەسی و بازرگانی، هەروەها زمانی فەرەنسی یەكێكە لە دوو زمانە سەرەكییەكەی كەنەدا. بەڵام فەڕەنسییە كەنەدییەكان هێشتا نیگەرانن لە كەمیی مافەكانیان، بەتایبەت مافی بەكارهێنانی زمانی فەڕەنسی لەو ناوچانەی خەڵكەكەی تەنیا بە زمانی ئینگلیزی قسەدەكەن.
ئەو یاسایانەی پارێزگاری لە زمانی فەڕەنسی دەكەن، بەئاشكرا چەندینجار پشتگوێخراون. بەو لقە بازرگانییە نێودەوڵەتیانەشەوە كە لە كیوبك كاردەكەن و دەبێ زمانی فەرمیی پەیوەندییان تەنیا بە فەرەنسی بێت. بەڵام باڵادەستیی زمانی ئینگلیزی ئەوە پێشاندەدات كە دامەزراوەكانی كیوبك كاریگەریی سنوورداریان هەیە لەسەر جێبەجێكردنی یاسای زمان لە كیوبكدا.
لەپاش بەدەستهێنانی قەوارەیەكی نیمچە ئۆتۆنۆمی لەساڵی 1991، كورد لە هەرێمی كوردستان زمانی خۆیان بەفەرمی و بەئاشكرا بەكارهێناوە لە قوتابخانە و دامەزراوە حكومییەكاندا. لەو شوێنانە زمانی عەرەبی كەمتر كاری پێدەكرێت. ئێستا زمانی كوردی، هاوشێوەی زمانی عەرەبی یەكێكە لە دوو زمانە فەرمییەكەی عێراق، بەڵام زۆر بەدەگمەن لە دەرەوەی كوردستان بەكاردەهێنرێت. بە دامودەزگاكانی حكومەتیشەوە.
مافی بەكارهێنانی زمان تەنها یەكێكە لەو كێشە زۆرانەی كورد هەیەتی لە عێراقدا. كورد لە رابردوودا لەسەر دەستی رژێمی سەدام حوسێن رووبەڕووی سەركوتكاری و چەوسانەوەی زۆر بوونەتەوە. بە رەچاوكردنی مێژووی خوێناویی كوردستان، لێگارێ گوتی: “خەڵكی هەرێمی كیوبك لە كورد كەمتر بەتەنگ خۆبەڕێوەبردنەوەن، هەرچەندە ناسنامەی كیوبیكی زۆر هەستیارترە لە ناسنامەی كوردی”. چونكە، وەك ئەو گوتی: “ناتوانرێ ناسنامەی كیوبكییەكان بەراورد بكرێت بەو هێزەی ناسنامەی كوردی هەیەتی. ناسنامەی كوردی بۆ چەندین سەدەیە ماوەتەوە، زۆریش بەهێزە و مێژووەكەشی بەشێوەیەكی سەرەكی پشتگیریی لێكردووە. ناسنامەی كیوبك تازەتر و زۆر ئاڵۆزترە. لەبەر ئەو تێكەڵییانەی لەگەڵ ئەمریكای باكوور هەیەتی، بەتایبەتی كە لەنێو وڵاتێكی ئەنگلۆ ساكسۆنیی وەكو كەنەدا دایە”.
