شلێر سەعید
سەرۆکوەزیرانی عێراق 6ـی حوزەیرانی 2021-ی بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە دیاریکردووە، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردن بە مەرج پشتیوانی دەکات و سەرۆکی دەزگای هەڵبژاردنی پارتی دیموکراتی کوردستانیش دەڵێت، یەک بازنەی هەڵبژاردن لە عێراق لە قازانجی کوردە.
شارەزای بواری یاسایی لە عێراق تاریق حەرەب دەڵێت، هەڵوێستی ئەو پەرلەمانتارانەی ناڕازین لە هەڵبژاردنی پێشوەختە ترسە لە لەدەستدانی كورسییەكەیان، و حەزیان لەمانەوەیە بۆماوەكی زیاتر لەكاتێكدا عێراق دەكوڵێت، لەدوای خۆپیشاندانە جەماوەرییەكان لە ئۆكتۆبەری تشرینی یەكەمی ڕابردوو، كە یەك لە داواكارییە سەرەكییەكانیان گۆڕینی یاسای كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان و لەناوبردنی گەندەڵی و نەهێشتنی بێ كارییە.
سەرۆكی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكانی پێشوو، عادل اللامی دەڵێت، هەڵبژاردنی پێشوەختە لەماوەی 5 تا 6 مانگ ئەنجام دەدرێت بە مەرجێك ئیرادەی سیاسی لەگەڵ بێت. دەشڵێت، هەڵبژاردن پێویستی بە 250 تا 300 ملیۆن دۆلار هەیە، بەپێی تێچووی دوایین هەڵبژاردن لە عێراق.
لە 1-8-2020 سەرۆك وەزیرانی عێراق، مستەفا كازمی، دەستنیشانی ڕۆژی هەڵبژاردنی پێشوەختەی دیاری كرد، و پرسیارگەلێكی بۆ سیاسییەكان و ئاژانسەكان دروستكرد، کە ئایا لەم كاتە دا ئەو بڕیارەی كازمی دروستە؟ چ كاریگەریەكی دەبێت لە رووی دەستوری و یاسایەوە و ئەو بەربەستانە چین دێنە پێشی؟ چ هەڵبژاردێك لە بەرژەوەندی كورد دایە؟
لەیەكەم وەڵامی سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق محمد حلبوسی ڕایگەیاند، كە كۆبوونەوەی بەپەلە بكرێت.
و كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ كارەكانی هەڵبژاردن لەو كاتەی كازمی دیاری كردووە و داوایانكرد لە پەرلەمان، كە كارە دەستورییەكان و یاسایەكان لەم بارەوە تەواو بكات.
و هەندێك لە كوتلە سیاسییەكان ڕەزامەندیان نیشانداوە بە مەرج، كە بە پێی یاسا بێت و ڕەوشی سیاسی و ئەمنی لەباربێت و هەندێك كوتلە تا ئێستا هەڵوێستی خۆیان دەرنەبڕیوە چاوەڕێن بزانن بایەكە بۆ كام لا دەڕوات.
عیسام فەیلی، مامۆستای زانستی سیاسی لە زانكۆی مستەنسریە، لە بەغدا دەڵێت، گرنگترین هۆكار، كە پاڵنەربووە كازمی كاتی هەڵبژاردن دەستنیشان بكات، پەیوەستبوونی بووە بە داواكاری خۆپیشاندەران و ڕازیكردنیان، ئەوەش وەك نامەیەكی دڵنیا كەروەیە بۆ جەماوەر، كە داوای هەڵبژاردنی پێشوەختەیان كردبوو.
لە لێدوانێكی تایبەتدا سەبارەت بە ئاستەنگەكانی هەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق، بەهار مەحمود، لە فراكسیۆنی بزووتنەوەی گۆڕان و لە لیژنەی یاسایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە نوچەی ڕاگەیاند: بەربەستەكان یاخود ئاستەنگەكان زۆرن لەوانە بەربەستی یاسایی و بەربەستی سیاسی و واقعی، بەربەستە یاسایەكە ئەوەیە، كە یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران، تا ئێستا ئەو بڕگەی باسی بازنەی هەڵبژاردنەكان دەكات یەكلایی نەبۆتەوە، یاساكە پەسەندكرا بڕیاربوو دوایی بەخشتەیەك ئەوە بكەین، بەڵام تا ئێستا نەكراوە بەهۆی ئەوەی هەر لایەنێكی سیاسی جۆرێكی دەوێت، ڕێكنەكەوتوون لەسەر شێوازێک.
گوتیشی، لەلایەكی دیكەوە دووەم خاڵ دادگای ئیتحادی، ئەگەر هەڵبژاردن بكرێت ئەو لایەنەی پەسەندی دەرەنجامی هەڵبژاردن دەكات، بەپێی دەستور دەبێ دادگای ئیتحادی بێت، لەكاتێك دا ئێستا ئێمە دادگای ئیتحادی پەكی كەوتووە و كارناكات، ئەوەش دەبێت چارەسەری یاسای بۆ بكرێت و بخرێتەوە كار.
بەهار مەحمود دەشڵێت، بەربەستی واقعیش ئەوەیە، كە لە ئێستا كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان ئامادە نییە، من پێم وانیە لە ئێستا دا بتوانێت بەم زووانە خۆی ئامادەكات بەتایبەت لەگەڵ ئەو بارودۆخەی عێراق و باری ئابوری و بەربەستێكی دیكەی سیاسی هەیە، كە هەندێك لایەن لەگەڵ گۆڕانی یاسای هەڵبژاردنەكان، دەزانن دەنگ ناهێنن زیانیان پێدەگات ئەوە کێشە دروست دەكات، تا ئەو هەڵبژاردنە نەكرێت.
ئەندامەكەی فراكسیۆنی بزووتنەوەی گۆڕان لە لیژنەی یاسایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق جەختیشی كردەوە لەوەی، كە لەگەڵ ئاستەنگەكانی باسمان كرد ئاستەنگی ئابوری لەسەرو هەمووانەوە، كە ئابوری ئەوەندە خراپە ئێرەیی پێ نابرێت بۆ موچە دەبێت قەرزبكەن.
ئەو ئەندامەی لیژنەی یاسایی ئەنجومەنی نوێنەران ڕونیشی كردەوە، لە دەسەڵاتی كازمی نییە هەڵبژاردن دیاری بكات و دەڵێت، كازمی كاتێكی دیاری كردووە بۆ هەڵبژاردن، كە دەستنیشانی كاتەكەی بكات، بەپێی ماددەی 64 لە دەستور باسی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان دەكات، ئەوەش دوولایەنی پەیوەندیدار هەیە، کە بۆیان هەیە داوای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان بكەن، سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران بە ڕەزامەندی سەرۆك كۆمار، داوا بكات لە پەرلەمان و لە پەرلەمان بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانتاران دەنگی لەسەر بدەن، كە لە 164 ئەندام كەمتر نەبێت، ئەوكات پەرلەمان بەهەڵوەشاوە ئەژماردەكرێت یان یەك لەسەر دەی پەرلەمانتاران خۆیان داوای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان بكەن و بەهەمان شێوە دەبێت بەدەنگی زۆرینەی ڕەها بێت، كە لە 164 پەرلەمانتار كەمتر نەبێت.
ئاماژەی بەوەشكرد، كە پەرلەمان هەڵوەشاوە، سەرۆك كۆمار داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە دەكات، لەوكاتە سەرۆك وەزیران دەبێت لەماوەی 60 ڕۆژدا كاتێك دەستنیشان بكات بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە و دەبێ لەم ماوە هەڵبژاردن بكرێت.
بەهار مەحمود دەشڵێت، كازمی پێچەوانەی دەستور جوڵاوەتەوە، چونكە ئەوەی ئەو دەیكات دەستوری نییە. دەشڵێت ”پێم وایە سەرۆك وەزیران لەم كارەی مەبەستی سیاسی لە پشتە تا تۆپەكە بخاتە مەیدانی لایەنەكان و ڕازی كردنی شەقام، چونكە یەك لە داواكاری خۆپیشاندەران هەڵبژاردنی پێشوەختەبوو. بۆی هەیە تێكەڵیەك روویدا بێت لێی، چونكە لە هەڵبژاردنی ئاسایی لە دەسەڵاتی سەۆك وەزیرانە، بەڵام لە هەڵبژاردنی پێشوەختە لە دەسەڵاتی ئەو نییە كات دیاری بكات بۆ هەڵبژاردن.
هاوكات ئەندامێكی دیكەی ئەنجومەنی نوێنەران، هاوڕایە لەگەڵ بەهار مەحمود و دەڵێت ”دەستنیشانكردنی 6-ی حوزەیران لەلایەن كازمییەوە گونجاو نییە”.
جەمال كۆچەرسەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو لە لێدوانێكی تایبەت بە نوچە گوتی، لەكاتێك ڤایرۆسی كۆرۆنا هەیە و تا ئێستا چارەسەری بۆ نەدۆزراوەتەوە، دەبێتە بەربەست لەبەردەم هەڵبژاردن و باری ئەمنی عێراقیش لەبار نییە بۆ ئەم هەڵبژاردنە، كە 6-ی حوزەیرانی دیاری كردووە.
گوتیشی لەلایەكی دیكەوە جموجۆڵی داعش بەردەوامە و هاوكات ناكۆكییەكانی ئێران و ئەمریكا كاریگەریان هەیە لەسەر بارودۆخی عێراق.
خەسرەو گۆران، سەرۆکی دەزگای هەڵبژاردنی پارتی دیموکراتی کوردستا رایگەیاند “هێشتا یاسای هەڵبژاردنەکانی عێراق تەواو نەبووە و بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە. بۆیە یەکبازنەیی لە قازانجی کوردستانییانە و دەنەگەکانی کورد لە دەرەوەی کوردستان یان لە بەغدا و رومادی و شوێنەکانی دیکە کۆدەبنەوە، ئەوەش وادەکات دەنگی کورد بەفیڕۆ نەچێت”.
سەرۆکی دەزگای هەڵبژاردنی پارتی ئاماژەی بەوەش كردوە، كە بوونی یاسا بنەمای هەڵبژاردنەکانە. وەکو کورد باشترە عێراق یەک بازنە بێت و “بۆ نموونە لە هەڵبژاردنەکانی 2005 تاوەکو 2010دا، کە عێراق یەک بازنە بوو، ئەو کاتە دۆخی کورد باشتربوو و 77 بۆ 80 کورسی پەرلەمانی هەبوو، بەڵام لەدوای 2010وە، کە عێراق کرایە 18 بازنەی هەڵبژاردن و هەر پارێزگایەک بووە بازنەیەک، کورسییەکانی کورد بۆ 58 بۆ 60 کورسی دابەزیون”.
سەبارەت بە هەڵوێستی فراکسیۆنەکەی، بەرپرسی دەزگای هەڵبژاردنی پارتی باسی لەوە کرد، “داواکردنی هەڵبژاردنی پێشوەختەکە هەڵدەسەنگێنین و دوایی وەکو پارتی هەڵویستی خۆمان لەو بارەوە دیاری دەکەین. ئێمە بەشێکین لە عێراق و هەر بڕیارێک لە حکومەت و پەرلەمانەوە دەربچێت ئەوە دەوەستێتە سەر ئەوەی چەندە دەکەوێتە بواری جێبەجێکردن. بۆ ئەمەشیان دەمێنێتەوە سەر ئەوەی، کە بۆچوونی لایەنەکان و کۆمیسیۆن چەندە ئامادەیی تێدایە”.
خەسرەو گۆران دەڵێت، “یاسای هەڵبژاردنەکانی عێراق تەواو نەبووە و بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە. ئەو سیستەمی بازنەبوونەی هەر پارێزگایەک یان پارێزگاکان بۆ سەر چەند بازنەیەک دابەش دەبێت، ئەوانە یەکلایی نەبوونەتەوە. پارێزگا هەیە یەک ملیۆنە و پارێزگاش وەکو بەغدا رەنگە شەش بۆ حەوت ملیۆن بێت، بۆیە ئەمانە هێشتا یەکلایی نەبوونەتەوە. هەیە دەیەوێت عێراق فرەبازنە بێت، هەیە داوا دەکات قەزایەک بازنەیەک بێت”.
https://www.aljazeera.net/programs/behindthenews/2020/8/1/تحدید-موعد-انتخابات-مبكرە-العراق-إلی
https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0108202015
https://www.aljazeera.net/news/politics/2020/7/28/ما-عوائق-الانتخابات-المبكرە-فی
