نوچە
ئەمڕۆ 62 ساڵ بەسەر کودەتای 14ی تەممووزی ساڵی 1958 تێدەپەڕێت، بە واتایەكی دیكە 62 ساڵ بەسەر كۆتایهێنان بە سیستمی پادشایەتی و دامەزراندنی كۆماری عێراقدا تێدەپەڕێت، ئەو كۆمارەی هیچ كات نەبووە لانكەیەكی ئارام بۆ هاوڵاتییەكانی. دوای چەند ساڵ دەردەکەوێ، کە عەبدولکەریم قاسم کوردی فەیلی بووە.
كودەتای 14 تەمووزی 1958(١)
ڕەنگە هیچ سەركردەیەك لە مێژووی عێراقی نوێدا، هاوشێوەی عەبدولكەریم قاسم، قسەوباس و كاردنەوەی لێنەكەوتبێتەوەو لەلای زۆربەی هەژاران، پاڵەوان و خۆشەویست و كەسێكی دەستپاك و سادە بووە، بەهیچ شێوەیەك كورسی دەسەڵات نەیكردۆتە كەسێكی مەغرور و لە خۆبایی.
لەم ساڵەدا گەورەترین گۆڕانكاری و مێژووی لەعێراقی نوێدا ڕوویدا،مێژووی نوێی سیاسی عێرق گۆڕا و سیستەمی كۆماری دامەزرا.
بەبێ گەڕانەوە بۆ ئەفسەرە ئازادیخوازەكان و بێ ئاگاداری ئەوان، عەبدولكەریم قاسم پلانی سەربازی داناو عەبدولسەلام عارفیش جێبەجێكرد بە سەركەوتوویی، بەبیانووی ئاڵوگۆڕو جێگۆڕكێی سەربازی لە نێوان عێراق و ئەردەنیان كردە فرسەتێك و یەكە سەربازییەكانیان چوونە شاری بەغدا و ئەوانیش پلانەكەی خۆیان جێبە جێكردو كۆتاییان ب ەسیستەمی پاشایەتی هێنا و هەندیك بە شۆِرش و هەندێك بە كودەتا ناو زەندی دەكەن و مێژووی سیاسی عێراق چووە قۆناغێكی نوێوە.
ئاڵانگاری ناوخۆ و دەرەكی
دوای گرتنە دەسەڵاتی قاسم و عەبدولسەلام عارفیش بووە بە جێگری و كاردانەوەی توندی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا هێناو هەریەكە لە ئەمریكاو بەریتانیاو وڵاتانی دراوسێ بە تایبەت كوەیت و ئێران و توركیاو وڵاتانی ئیقلمی لەنێویشیاندا جەمال عەبدولناسر (1918-1970) سەرۆكی ئەو كاتەی میسر بە توندی دژی وەستانەوە.
لەو كاتەدا گەرمەی جەنگی سارد بوو لەلایەن هەردوو وڵاتانی زلهێزی یەكێتی سۆڤیەت و ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی و قاسمیش لە باڵی چەپەوە نزیك بووە هەر بۆیە وڵاتانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی بە مەترسی گەورە سەیریان دەكرد بۆ سەر بەرژەوەندیەكانیان.
39 جار هەوڵی كودەتا دراوە
دژی سیستەمەكەی قاسم
دكتۆر ڕەشید ئەلخەیون ئاماژە بەوە دەكات قاسم نەیتوانیوە لە ململانێكانی ناوخۆو دەرەوە ئیدارەیەكی سیاسی سەركەوتوو و تەكنیك و دیبلۆماسی بەكاربهێنێت و بەوەش دوژمنی لە ناوخۆو دەرەوەی زۆری بۆ دروست كردوە، كەسێكی دڵپاك و سادە بووەو هاوڕێ و دوژمنی تێكەڵاو كردووە، نەیتوانیوە چۆن لە كایەی سەربازیدا سەركەوتوو بێت بە هەمان شێوە لەكایەی سیاسیشدا، هەر بۆیە ساڵانی دەسەڵاتی هە مووی ململانێ بووە.
د. عەقیل ناسری نووسەرو توێژەر ئاماژە بەوە دەكات، 39 جار هەوڵی كودەتا دراوە دژی سیستەمەكەی قاسم و بە هۆی ئەوەی لە ناوخۆو دەرەوە دوژمنی زۆر بووە بەردەوام هەوڵی لە ناوبردنی قاسم دەدرا و جەمال عەبدولناسریش زۆر دژی قاسم بوو، بە ئاشكرا و نهێنی هاوكاری و یارمەتیدەر بوو بۆ لە ناو بردنی قاسم. بە گوێرەی سەرچاوە مێژوویەكانیش هاوكاری لۆجستی و مەعنەوەی بەعسییەكانی كردووە لە هەوڵی تیرۆركردنی قاسم لە شەقامی ڕەشیدی بەغدا، كە بووە هۆی برینداركردنی و كوژرانی شوفێرەكەی.
كوشتنی زۆر بەی ئەفسەرە ئازادیخوازەكان
ساڵی 1959 بەسەرپەرشتی و ڕابەڕایەتی عەبدولوەهاب شەواف (1916-1959) لە موسڵ ڕاپەڕینێك لە دژی قاسم سەریهەڵدا و ناسراوە بە ڕاپەڕینی شەواف، بەڵام قاسم زۆر بەتوند وتیژی ڕووبەڕوویان بووەو سەركوتی كردن. ژمارەیەكی زۆر لە ئەفسەرەكانی دەستگیركردو دواتر ژمارەیەكی زۆریانی لەسێدارەدا بەتایبەت دامەزرێنەری كۆمەڵەی ئەفسەرە ئازادیخوازەكان عەقید ڕەفعەت ئەلحاج سری، ئەمەش زۆر لەسەر سیاسیەتی ناوخۆو دەرەوەی قاسم كەوت و دوژمنی زۆری بۆ پەیدا كرد چونكە دادگایكردنەكان زۆر ڕووكەش بوون.
دەسكەوتەكانی قاسم
تێبینی هەرچیەك بێت دەربارەی لایەنی سلبی قاسم، بەڵام مێژوونووسان سورن لەسەر ئەوەی لەسەر دەستی ژمارەیەك گۆڕانكاری و یاسا دەركران بوونە هاوكاری هەژاران و باشتركردنی ژیانی گەلانی عێراق و بنەمایەكی بەهێزی ژێرخانی ئابووری دەوڵەتی دانا لە بواری خزمەتگوزرای كەرتەكانی كشتوكاڵ و ئاوەدانكردنەوەو و تەندروستی و خوێندنەوەو كەسانی مەدەنی و تەكنۆكراتیش بۆ وەزارەتە خزمەتگوزارییەكانی دانا.
لە ڕووی سیاسیشەوە دەستورێكی بەهێزی دانا بۆ یەكەمجار دانی بە میللەتی كوردا نرا بوو، هەرچەندە نەیارانی دەڵێن دواتر بەشی زۆری ئەم دەستورە پێشێلكراوە.
عەبدولكەریم قاسم بەهۆی نزیكی لەخەڵكەوە زۆر متمانەی بە میللەت هەبوو، كەمترین پاسەوانی هەبوو، دڵپاك و دڵساف بووە، هەر بۆیە كاتێك كودەتای ساڵی 1963 دژی ڕوویدا ژمارەیەكی زۆر خەڵك چوونە لای لەوەزارتی بەرگری كەوەك ماڵێكی سادەخۆی تیایدا دەژیا، داوای چەكیان كرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی كودەتاچیەكان، بەڵام قاسم ئەو بیرۆكەی ڕەتكردەوەو دواتریش بەمەرجی پاراستنی و ڕەوانەكردنەی بۆ دەرەوەی وڵات خۆی تەسلیم كرد، بەڵام بە شێوەیەكی زۆر تراژیدی لە بارەگای ڕادیۆو تەلەفزیۆن گوللە باران كرا.
هاوكات نووسەری كتێب دوو زانیاری تازە باس دەكات بەم شێوەیە:
لە دووەم ڕۆژی گەمارۆدانی قاسم و هاوڕێكانی،باڵیۆزی یەكێتی سۆڤیەت تەلەفون دەكات بۆ قاسم پێ دەڵێت ئەگەر ڕازی بیت سوپای وڵاتەكەی بەشدار دەبێت لە ڕێگای دابەزاندنی هەوایی (انزال جەوی) ڕزگارت دەكەن، بەڵام قاسم دەڵێت من وڵاتەكەم لە داگیركاری ئینگلیز ڕزگاركرد ئێستا بچمە باوەشی داگیركەرێكی تر خەڵك چیم پێدەڵێن و ئەو بیروبۆچوونەی ڕەتكردەوە.
”عەبدولکەریم قاسم کورد بووە و
نەک تەنیا دایکی، بەڵکو
باوکیشی کوردی فەیلی بووە و
داپیرەشی لە دایکییەوە
هەر کوردی فەیلی بووە”
زانیاری دووەم ئەوەیە، دوای هەوڵە شكستخواردوەكەی تیرۆركردنەكەی حزبی شیوعی ویستویانە بە فڕۆكەیەك بەرەو مۆسكۆ دووری بخەنەوە كۆتایی بە دەسەڵاتی بهێنن جەلال ئەوقاتی (1915-1963) شوێنی بگرێتەوە، بەڵام سەلام عادل (1922-1963) سەركردەی باڵای حزبی شیوعی ئەو بیرۆكەیەی ڕەتكردەوەو گوتویەتی ئەخلاقی سیاسیمان ڕێگا نادات ئەو لە چارەسەر و نەخۆشە ئێمە پلانی دژی دانێنن.
بە رەچەڵەک کوردە
بۆچوونی جیاواز هەن لەبارەی رەچەڵەکی عەبدولکەریم قاسم، زۆرینە تاوەکو ئێستا گوتوویانە عەرەبە و دەیگێڕنەوە سەر هۆزەکانی زوبێدی و فەزڵی، هەندێک بۆچوونی دیکەش هەبوون کە گووتوویانە کورد بووە، ئێستا بەڵگەی کوردبوونەکەی لە هەمووان بەهێزترە.
عەبدولواحید فەیلی، سیاسەتڤانی کوردی فەیلی بۆ رووداو باسی رەچەڵەکی عەبدولکەریم قاسمی کرد، ئەویش بە پشتبەستن بە کتێبی (نهێنییەکانی رێککەوتننامەی جەزائیر)، کە عیسا پژمان، بەرپرسی دۆسیەی کورد لە عێراق لە دەزگای هەواڵگریی سەردەمی شا، کە بە ساواک ناسرابوو نووسیویەتی. هەروەها قسەی جەعفەر رائید، کە سکرتێری باڵیۆزخانەی سەردەمی محەممەد رەزا شای پەهلەوی بووە لە عێراق.
ئەو سیاسەتڤانە کوردە دەڵێ، لە کتێبەکەی عیسا پژمان-دا یەکلاییکراوەتەوە، کە “نەک تەنیا دایکی، بەڵکو عەبدولکەریم قاسم باوکیشی کوردی فەیلی بووە و داپیرەشی لە دایکییەوە هەر کوردی فەیلی بووە”. ئەو دەڵێ “عیسا پژمان کاتێک لە بەغدا سەردانی عەبدولکەریم قاسمی کردووە ئەوەی بۆ دەرکەتووە کە قاسم کورد بووە و لە کتێبەکەشیدا نووسیویەتی”.
داپیرەی عەبدولکەریم قاسم ناوی (کەیفی حەسەن یەعقووب) بووە. عەبدولواحید فەیلی دەڵێ “ئەو ژنە سەر بە هۆزی سواگنی تمێمی بووە، کە ئەوانەش کوردی فەیلین”.
تاوەکو ئێستا نەزانراوە عەبدولکەریم قاسم سەر بە چ مەزهەبێک بووە، ئەوەش خۆی نەیویستووە ئاشکراببێت و نزیکەکانی گوتوویانە هەرکاتێک نوێژی کردبێت، دەرگای لەسەر خۆی داخستووە بۆئەوەی شێوازی نوێژکردنی نەبینرێت.
عەبدولواحید فەیلی لە زاری دادوەر زەکی ئیسماعیل حەقی، کە شایەتحاڵی دیدارێکی مەلا مستەفا بارزانی، ئیبراهیم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانی بووە لەگەڵ عەبدولکەریم قاسم، دەیگێڕێتەوە: “کاتێک ئەو کەسایەتییانەی کورد گەیشتوونەتە بەغدا، عەبدولکەریم قاسم دەرگای ئۆفیسەکەی داخستووە، سکرتێرەکەی پێیگوتوون نوێژ دەکات بۆیە دەرگاکەی داخستووە، دوای ماوەیەکی کەم دەرگای کردووەتەوە و فەرمووی لێکردوون بۆ ئۆفیسەکەی”.(٢)
لە لێدوانێکی تایبەت بە نوچە، عەلی فەیلی، شرۆڤەکاری سیاسی دۆخی عێراق، پێیوایە، لە کۆدەتاکەی 1958 بە ناحەق و زوڵم لە مەلیک فەیسەڵ کراوە
دەشڵێت، عیسا پژمان لە بیرەوەریەکانیدا نوسیویەتی، کە وەک نوێنەوەری شای ئێران سەردانی عەبدولکەریم قاسمی کردووە و ئەو کاتە گلەییاکردووە لەلای عەبدولکەرەیم قاسم، کە بۆچی هەندێ گۆڤار و رادیۆ هێرش دەکەنە سەر ئێران و شای ئێران، عەبدولکەریم قاسم بە کوردی وەڵامی داوەتەوە و پێی گوتوون ئەوانە لێ ناگەڕێن و هێرش دەکەنە سەر ئێمەش؛ بۆ خۆم کوردم و ئاریم و خزمین و دۆستین.
گوتیشی، عیسا پژمان کەسێکی ناسراوە و خزمایەتی نزیکی لەگەڵ شای ئێران هەبووە (زاوای خوشکی شای ئێران بووە). بەڵام خودی عەبدولکەریم قاسم لە هیچ شوێنێک دانی بەوەدە نەناوە کە کوردە یان نا. بۆیە لەو کاتە هەستیارە رەنگ بێ نەیتوانیبێ دەری ببڕێ کە کوردە.
فەیلی ئاماژە بەوە دەکات، کە لە مێژووی عێراق دیارە ئەوەی دێت لە ئەوەی پێشوو خراپترە، ئەو کودەتایەی بەسەر مەلیکدا کرا زوڵمێکی گەورەیان لەو مەلیکە کرد (مەلیک فەیسەڵ)، چونکە ئەو گەنجێکی تازە پێگەیشتوو بووە و خاڵی دەسەڵاتی بەڕێوە دەبرد. هەروەها بە شێوەیەکی دەڕندانە خۆی و بنەماڵەکەی لەنێوبران و عێراق ئەمڕۆش سەقامگیری بەخۆیەوە نەبینیوە و باجی ئەو زوڵم و بێویژدانیەی دەدات.
ئەو شرۆڤە کارە ئەوەشی خستەڕوو، کە ئەوانەی کودەتایان بەسەر مەلیک فەیسل دا کرد کۆمەڵێک ئەفسەری سەر بە جەماڵ عەبدولناسر سەرۆکی میسر بوون، کە دروشمی یەکگرتنی هەموو وڵاتە عەرەبییەکانی هەڵگرتبوو لە هەر دەوڵێتێک کودەتا بکرایە سەر بەو دەبوو و ئەوێش پشتگیری دەکرد.
لە گرنگترین دەستكەوتەكانی 14 تەموز بۆ كورد
یەكەم: لە ماددەی(3) ی دەستوری عێڕاق، ساڵی 1958ئەوە دەستنیشانكرا كە كورد و عەرەب هاوبەشن لە ئەرك و ماف، ئەمەش بووە فەرمی بوونی مافی كورد لە چوارچێوەی كۆماری عێراقدا.
دووەم: بڕیاردار ئابوری كوردستان چاكبكرێت و زەوی بەسەر جوتیارانی كورد دابەش بكرێت بۆ زیاتر برەودان بەكەرتی كشتوكاڵ.
سێیەم: بڕیاردرا لە بڕی فەرمانبەری عەرەب، فەرمانبەری كورد لە سنوری كوردستان دابمەزرێن، بۆ رایكردنی كاروباری خەڵك بە شێوەیەكی دور لە دەمارگیری.
چوارەم: هەریەك لە (خەیرولڵا عبدالكریم، عزەت عبدالعزیز، محمد محمود قودسی و مستەفا خۆشناو) بە شەهیدی نیشتیمان هەژماركران، ئەم چوار ئەفسەرە كوردە پێشتر لەسەردەمی پاشایەتی ساڵی 1947بە پێی بڕیاری دادگای سەربازی لە سێدارە درابوون.
پێنجەم: بڕیاردار بە لێبوردنی گشتی بۆ سەرجەم دەستگیركراوان، ئەمەش بوە هۆی ئازادكردنی شێخ ئەحمەد بارزانی و شێخ عبداللەتیف كوڕی شێخ مەحمود.
شەشەم: بڕیاری لێبوردنی گشتی بۆ دورخراوانی وڵات، ئەمەش بووە هۆی گەڕانەوەی ( مەلا مستەفای بارزانی) لە یەكێتی سۆڤیەتەوە بۆ عێراق.(٣)
سەرچاوەکان:
١_ https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=16306
