د.رێبوار كهریم مهحمود: سوننەکان پێشتر یەکپارچەیی خاکی عێراقیان بەپیرۆز دەزانی، ئێستا دەڵێن” یان ئەقلیم یان تەقسیم”
ئەگەر مالیکی لەحکومەت بمێنێتەوە، رەنگە ئیتر هەڵبژاردن لە عێراقدا نەکرێت و هیچ هیوایەک بۆ پێکەوە ژیان نەمێنێت
پارتی و گۆڕان و ئیسلامییەکان لەبەرەیەکن، پشتیوانی هەڵسانی خەڵکی ناوچە سونییەکانن
چ پێویست دەکات کورد بچێت حکومەتێکی مردوو لەبەغدا زیندوو بکاتەوە؟، حکومەتی بەغدا چی دەکات بۆ کورد؟، ئەوە نەوتی کوردستان دەچێتە بازاڕەکانی جیهان، مادەی ١٤٠ خۆی چارەسەربووەو ناوچەکان بەدەست پێشمەرگەوەیە
ئەگەر سوننە تێکبشکێ ئایندەی کورد باش نابێ، شیعەش بەیەکجاری تێک بشکێ هەر ئایندەی کورد باش نابی
د.رێبوار كهریم مهحمود، هەڵگری بڕوانامهی ماستهرو دكتۆرا له زانسته سیاسییهكان، و هاوڕێی لێكۆڵهر له سكوڵی ماكسوێڵ، بۆ هاوڵاتیبوون له زانكۆی سیراكیوز- نیویۆرك، لەم دیمانەیەدا بەوردی باسی کێشەکانی عێراق و ئایندەی عێراق و کوردستان دەکات.
رزگار رەزا چوچانی
نوچەنێت: بەخوێندنەوەتان بۆ رووداوەکان، هۆکارە دیارەکانی ئاڵۆزییەکانی ئەم دوایەی عیراق چین؟
د.رێبوار کەریم : زۆرێک لەو دەوڵەتانەی ناوچەکە لەئەنجامی رێککەوتنی سایکس بیکۆ دروستبون بە عێراقیشەوە، تێیاندا جۆرە پێکەوە ژیانێکی زۆرە ملێیانە دروستکراوە، بەشێوەیەک کە هەمیشە چاوەڕوانی تەقینەوەی دۆخەکەیان لێبکرێ، ئەم دۆخە تەنها لە عێراق وا نییە، لە ئێران و لەتورکیاو لەسوریا و لەزۆرێک لەوڵاتانی ئەم ناوچەیە و لەبەشێک لە وڵاتەکانی باکوری ئەفریقاش، ئەو حاڵەتە بەدی کراوەو بەدی دەکرێت، ئەویش ئەنجامی ئەوەیە کۆمەڵێ نەتەوەی جیاواز لەیەک، بەزۆر و بەناوی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە، بێ ویستی خۆیان لە سنوری وڵاتێکدا کۆکراونەتەوە.
گرفتی سەرەکی لەم بەۆزر کۆکردنەوەی نەتەوەکان ئەوە بووە، کە هەر نەتەوەیەک هەوڵی داوە بۆخۆی پێکهاتەی باڵا دەست و نەتەوەی سەردەست و فەرمانڕەوا بێت، ئەوانی تر ژێر دەستەی ئەوبن، ئەمە تاڕادەیەکی بەرچاو لەعێراقدا رەنگی داوەتەوە، چ لەسەردەمی رابردوو تا سەردەمی سەدام حسەین و تا دوای ئەویش لەدوای ٢٠٠٣ و تا ئیستا زۆر بە ئاشکرا دەیبینین.
ئەوەی بەردەوامی بەو رەشەداوە مەسەلەیەکە کە پێی دەوترێ یەکپارچەیی خاکی عێراق، ئەم مەسەلەیە وەکو شتێکی پیرۆز تەماشا دەکرێت، لەماوەی رابردوودا لەلایەن سونەکانەوە وەکو پیرۆزی تەماش دەکرا، دواتریش کە شیعەکان زانیان دەتوانن هەژموون و دەسەڵاتی خۆیان لەرێگای زۆرینەیی هەڵبژاردنیانەوە بسەپێنن، ئەوان بونە داکۆکیکارێکی سەرسەخت، لە وەک خۆیان دەڵێن پیرۆزی یەکپارچەیی خاکی عێراق. کە تێیدا سوننەکان پەراوێزخراون.
لەماوەی حکومی گروپێک لەشیعەکاندا سوننەکان چاوەڕێی ئەوەبوون، کە لەرێی دواین هەڵبژاردنی پەڕلەمانی عیراقەوە، کەسێکی ترو هێزێکی تر بێتە پێشەوەو ئەو پەراوێزخستنەی ئەوان توشی بوون، لەڕێیەوە بیسڕنەوەو بتوانن لە حکومەتێکی راستەقینەدا باسی شەراکەتی نیشتیمانی بکەن، بەڵام ئەنجامی هەڵبژاردنەکان، پێچەوانەی چاوەڕوانی ئەوان بوو، بینییان هەر ئەو لایەنانەی پێشتر حوکمڕان بوون، دەنگی زۆرینەیان بردو هەر ئەوانیش باڵا دەست دەبن لەعێراقدا، بەوەش هیچ هیوایەکیان نەما، بێهیوایشیان بووە هۆکاری روودانی ئەو کێشەیەی کە ئێستا هەیە، لەکاتی رووداوە توندتیژییەکانی ئەم دواییەی ناوچە سوننەکانیش، کەرویاندا، بە ئاشکرا سوننەکان لەرێگای وتەبێژەکانیانەوە داوای هەرێمێک بۆخۆیان دەکەن، و دەڵێن” یان ئەقلیم یان تەقسیم”، ئەوانیش هاتنە ئەو بڕوایەی کە دابەشبوونی عیراق شتێکی حەتمییە، چونکە ئەوانیش دڵنیابوون لەچوارچێوەی عیراقێکی یەکگرتوودا، هیچ لەمافەکانیان دەستناکەوێت.
نوچەنێت: واتە سەرکەوتنەوەی مالیکی لەدواین هەڵبژاردنەکان، وایکرد، ئیتر سوننە باسی یەکپارچەیی خاکی عێراق نەکەن؟
د.رێبوار کەریم : هەندێ لەزانیارییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، کە سوننەکان لەو باوەڕدابوون، بەهۆی خراپی دۆخی خزمەتگوزاری، ئیداری، سیاسی ، ئەمنی لە عێراق، دەکرێ لەهەڵبژاردنی ٣٠/٤ دا، خەڵک بڕیار لە موعادەلەو هاوکێشەیەکی نوێ بدات، بەڵام نەک ئەوە رووینەدا، بەڵکو بەپێچەوانەوە بینیمان لایەنی فەرمانڕەوا کە لەهەڵبژاردنی پێشتر دوو کورسیشی لیستی هاوپەیمانی سوننەکان، (العراقیة) کەمتر بوو، ئەمجارە دوو ئەوەندەی لیستەکانی تر دەنگی هێناوە، ئەوەش بووە هۆی بێهوایی، بووە هۆی ئەوەی کە سوننەکان بەدوای رێگایەکی تردا بگەڕێن بۆ گەشتنە مافەکانیان، هەوڵ بدەن تێکەڵییەک لەنێوان سیاسییەکان و هێزە ئەمنییەکان و گروپە چەکدارەکان لەناوچە سوننەکان دروست بکەن، ئەنجامیش وایلێهات و ئەو رووداوانەی ئەم دواییە، لەسەر دەستیان روویدا.
بۆیە ئەکرێ بڵێین بەڵێ عەرەبی سوننە هیچ باوەڕێکی بەوە نەماوە، کە لەژێر دەسەڵاتی مالیکیدا ئەتوانی بگاتەهیچ یەکێک لەمافەمانی خۆی، نەک ناگاتە مافەکانی خۆی، بەڵکو چۆن لەماوەی رابردوودا سەرکوتکراوە، ئەو سەرکوتە بەردەوام دەبێت، بەتایبەتی ئەگەر ئەمجارەش مالیکی لەحکومەت بمێنێتەوە، رەنگە ئیتر هەڵبژاردن لە عێراقیشدا نەکرێت و هیچ هیوایەک بۆ پێکەوە ژیان نەمێنێت، لەسایەیدا تەنها ئەو سوننانە قبوڵ دەبن، کە پیاوی مالیکین، نەک ئەو سوننانەی کە کە داوای مافە راستەقینەکانی خۆیان دەکەن، ئەمە بەوتەی سونەکان خۆیان.
نوچەنێت : لەو دۆخەی عێراق پێیدا گوزەر دەکات، خاڵی هەرە بەهێزی کورد چییە ؟
د.رێبوار کەریم : لایەنی هەرە بەهێزی ئێمە لەم قۆناغەدا، یان ئەوەی دۆخی ئێستای ئێمە جیا دەکاتەوە لەدۆخی پێش ١٠/٦ ، تەنها دوو خاڵە:
یەکەم: لەسەر ئاستی ناخۆیی، ئەو ناوچە دابڕێنراوانەی کەلەماوەی رابردوودا لەکوردستان دابڕێنرابوون، لەناو مادەی ١٤٠ کار بۆ چارەسەکردنی کراوەو حکومەتی عێراق پێیەوە پابەند نەبووە، خەڵکی ئەو ناوچانە ئێستا بە ئاشکرا ئەیانەوێ لەلایەن هەرێمی کوردستانەوە، لەلایەن پێشمەرگەوە بپارێزرێن، پێشتر هەندێ لەعەرەبەکان و تورکمانەکان، تەنانەت هەندێ لە یەزیدی و شەبەکەکانیش لەو ناوچانە، پێیان وابوو کە چوونی پێشمەرگە بۆ ناوچەکانیان خەتەری بۆ سەر ژیان و ئارامی ئەوان ئەبێ، کەچی هەردوای رووداوەکانی موسڵ، بەیەک رۆژ، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک کۆبووەوەو بەسەرۆکایەتی کەسێکی تورکمان، داوای کرد، هێزی پێشمەرگە بچێتە ناو کەرکوک و بیانپارێزێت، هەروەها لەناوچەکانی دەوروبەری موسڵیش، هەمیشە لەلایەن خەڵکە ئاوارەبووەکەوە داوا دەکەن لەلایەن پێشمەرگەوە بپارێزرێن، و هەرێمی کوردستان هەمان مامەڵەی هاوڵاتییەکی کوردستانیان لەگەڵ بکات، کەوایە لەسەر ئاستی جەماوەری،ئێستا لەو ناوچانە هەرێمی کوردستانیان قبوڵە، کە ئەوەش جیاوازە لە هەڵوێستی پێشویان و ئێستا خاڵێکی بەهێزە بۆ کوردستان.
دووەم: لەسەر ئاستی دەرەوە، لەسەردانەکانی وەزیرانی دەرەوەی ئەمریکاو بەریتانیا، هیچ یەکێ لەو دووهێزە نێودەوڵەتییە، لەپەناشیان هێزە گەورە ئیقلیمییەکان. لەوانە سعودییە، تورکیا، ئێران، هیچ یەکێک لەوانە داوای پاشەکشەی کوردیان نەکردووە لەو ناوچانەدا، ئێستا جاران نییە، کە تورکیا نەیەوێ کەرکوک بخرێتەوە سەر کوردستان، بەڵکو بە پێچەوانەوە حەزی بەوەیە، چونکە بەرژەوەندی ئابوری و سیاسی دەبێت تێیدا، رەنگە ئێرانیش لەداهاتوودا زیاتر لەبێدەنگی ئێستای، رازیش ببێت، بەمەرجی ئەوەی کورد بتوانێ، لەرووی ئابورییەوە گەرەنتی بەرژەوەندییەکانی بکات.
ئەوە دوو خاڵی زۆر گرنگ و بەهێزن بۆ کورد، کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی، تا ئێستا هێزە ئیقلیمییەکان، هێزە نێودەوڵەتییەکان، و جەماوەری ناوچەکانیش بەجیاوازییەکانیانەوە، ئەگەر پاڵپشتی لە فرەوانبوونی سنوری جوگرافیای هەرێمی کوردستان، واتە درێژبوونەوەی سنورەکانی بۆ سنوری مێژووی حەقیقی خۆی نەکەن، ئەوە دژایەتیشی ناکەن.
نوچەنێت: بەڵام ئەوەی بەخاڵی بەهێز باستکردن بۆ کورد، دروستکراوی رووداوەکانن، ئەی لەرووی سیاسییەوە خاڵی بەهێزی کورد چییە، کە دروستکراوی رووداوەکان نەبێ و بەرنامەڕێژی پێوەدیار بێت؟
د.رێبوار کەریم : بەدڵنیایی دروستکراوی رووداوەکانن، من یەکێک بووم لەوانەی کە لەسەر ئەم بابەتە قسەم هەبووە، پێموابوو کە دەستوری عێراق، بەهیچ جۆرێک دەیان ساڵی تریش، ناتوانێ کەرکوک و ناوچە دابڕێنراوەکان بۆ ئێمە بگەڕێنێتەوە، چونکە ئەوانەی دەستوور جێبەجێ دەکەن لەعێراقدا، ئیمان و باوەڕیان بە دەستوور نییە، تەنها لەو بڕگانەدا نەبێ کەبۆخۆیانە، لەم ڕوەوە من پێم وابوو دەستوور جێبەجێ نابێ، بۆیە روودانی رووداوەکانی ئەم دواییە، دەستکەوتی بەکورد داوە، بەڵام لەرووی سیاسیشەوە پێگەی کورد ئێستا لەجاران باشترە، چونکە لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق، بەشێکی زۆر لەسوننە ئامادەنین دژایەتی کورد بکەن لەئێستادا، چونکە ناتوانن دوو سەنگەر و بەرەی جەنگ لەیەک کاتدا بۆخۆیان دروستبکەن، واتە هەم شەڕی شیعە یان حکومەتی عێراق و کوردیش بکەن، بۆیە دەبینی بەدرێژایی ئەو ١٥٠٠ کلم سنورییەی، کەلەگەڵ داعش و گروپە هاوپەیمانەکانی هەمانە، لەچەند ناوچەیەک نەبێ ئاڵۆزی هەیە، ئەوان لەگەڵ هێزی پێشمەرگە لەشێوە هودنەیەکدان، بە ئاشکرا وتویانە شەڕی ئێمە لەگەڵ کورد نییە، وە کوردیش شەڕی لەگەڵ ئەوان نییە، لەهەمانکاتدا لەناو ماڵی شیعیشدا چەند لایەنێکی دیار هەن لەگەڵ کورددان، لەوانەش تەیاری سەدر و تا ئاستێک تەیاری عەممار حەکیم، ئەمە لەرووی سیاسییەوە لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق گرنگە.
لەسەر ئاستی دەرەوەش، تورکیا پاڵپشتی بەشێکی کورد دەکات، ئێرانیش پاڵپشتی بەشێکی تری کورد دەکات، ئەمە راستییەکە نابێ بیشارینەوە، ئەوەی ئەمێنێتەوە ئەوەیە، کە ئێمە ئەو پاڵپشتییە گەورەی دەوروبەر، چۆن و بۆچی بەکار دەهێنین؟، ئایا وەرەقە گەورەکانمان پێ دەگۆڕێت کە یەکگرتووی و یەک هەڵوێستی کوردە ؟ یان لەداهاتوو شتی تر دەبێت؟
بۆیە ئەتوانین بڵێین لەڕووی سیاسیشەوە دیسان دۆخەکە لەبارە بۆ کورد، بەڵام هێشتا ماوەو کاری زیاتری دەوێ، بەتایبەتی لە ئێستا کە ئێمە چاوەڕوانی هێرشی سەربازی عێراقی- ئیقلیمی و نێو دەوڵەتیداین، بۆ سەر ناوچە سونییەکان، ئەنجمای ئەو هێرش و رووداوانە، زیاتر دەیخاتەڕوو کە پێگەی سیاسی کورد چۆن دەبێت، بەبەڵگەی ئەوەی، ئیستا بەشێک لەشیعەکان هەڕەشەی ئەوە دەکەن، کە کورد ئەم دۆخەی قۆستۆتەوە کەرکوکی بردووە بۆخۆی، بۆیە ئەگەر بەحەکیمانە مامەڵەیان لەگەڵ نەکەین، رەنگە لەداهاتوودا کێشەمان بۆ دروست بکەن.
نوچەنێت : ئەی لەدوای کێشەکانی عێراق و بەر لەکێشەکان، لەئاستی سیاسی و سەربازی، لایەنی لاوازی کورد چییە؟
د.رێبوار کەریم : پرسیارێکی بەجێیە، ئەتوانین لایەنی لاوازی کورد، لەچەند خاڵێکدا کۆبکەینەوە، خاڵی هەرە سەرەکی، بریتییە لەو دەردو ترسەی کە لەدروستبوونیەوە کورد پێوەی دەناڵێنێت، ئەویش ترسە لەهاوهەڵوێستی، هەمیشە ئێمە ترسمان هەیە لەوەی کەکورد هاوهەڵوێست نەبێ، لەبەرانبەر مەسەلە چارەنوسسازەکاندا، بۆنمونە، پەڕلەمانتارانی یەکێتی و ئیسلامییەکان چونە بەغدا پەڕلەمانتارانی پارتی دواتر چوون، ئەوە ترسی دروستکرد، لەسەر هاوهەڵوێستی، پارتی نزیک لەتورکیایەو یەکێتی نزیک لەئێران، ئەمە ترسی خولقاندووە لەسەر یەک هەڵوێستی، یەکێتی لایەنگری مالیکییە و پارتی دژی مالیکییە، ئەمە ترسە لەسەر یەک هەڵوێستی، پێش رووداوەکانی ئەم دوایەی ناوچە سونییەکان و هاتنی داعش و هەتا ئێستاش ، پارتی و یەکێتی و گۆڕان روانینی جیاوازییان هەیە لەسەر رووداوەکان، ئێستا وا دەردەکەوێت پارتی و گۆڕان لەبەرەیەکن تاڕادەیەک پشتیوانی ئەو هەڵسانەی خەڵکی ناوچە سونییەکانن بەڕابەرایەتی داعش، یەکێتی پێی وایە داعش خەتەرەو پێویست دەکات شەڕیان بکەین، هەروەها هەڵوێستی ئیسلامییەکانیش خۆی لە ئاراستەکەی پارتی و گۆڕاندا دەبینێتەوە، کە پشتیوانی سوننەکانن، بۆ ئەوەش مەسەلەی ئینسانی و مەسەلەی مەزهەبی کاریگەری هەیە بەسەریانەوە.
خاڵێکی لاوازی تر، قەیرانە ناوخۆییەکانی کوردستانە، بەهۆی گرفتەکان لەگەڵ بەغدا، کوردستان قەیرانی موچەو بودجەی هەیە، قەیرانی بەنزین، کارەبا و ژیانی خەڵکمان هەیە، ترس هەیە ئەمانە کاریگەری هەبێ لەسەر هەڵوێستی خەڵک بەرانبەر بە پاڵپشتیکردن لەسیاسەتی کوردی، پاڵپشتیکردن لەسەرکردایەتی کوردی، ئێستا ئەمانە کێشەن، ئەگەر بێت و ئەم گرفتانە، کێشەی بودجەو موچەو قەیرانەکانی خزمەتگوزاری ئاو، کارەبا، بەنزین، چارەسەر نەکەین، رەنگە خەڵک پاڵپشتی سیاسەتی کوردستان نەکات، ئەوە مەترسییە چونکە هەر هەنگاوێک بنێین ئەنجام پێویستمان بەپاڵپشتی خەڵکە.
نوچەنێت: ئەمە مانای چییە ؟ سەلمێنەری ئەوە نییە ئەوەی روودەدات کاردانەوەی بێ کاری پێشوەختە؟ یانی کورد بێ بەرنامەیە تا رووداوەکان ڕوودەدات و دواتر کاردانەوەی دەبێت بۆ رووداوەکان؟
د.رێبوار کەریم : بەشی هەرە زۆری سیاسەتی کوردی کاردانەوەیە بەرانبەر بەدۆخەکان، نەک سیاسەتی کوردی بەتەنها ، سیاسەتی زۆرێک لەهێزەکانی ئەم ناوچەیە هەروایە، هەتا سیاسەتی حکومەتی عێراقیش وایە، کەسوپای فەوتا تەفروتونا بوو، پەنای بردە بەرخۆبەخش و مەرجەعی شیعی وەکو کاردانەوەیەک، سوننەکان کەزانیان مالیکی هیچیان بۆ ناکات دووریان دەخاتەوە سەریان دەبڕێ، پەنایان بردە بەر ئەم هەڵسانەی کە ئێستا هەیە، کەوایە هەموو هێزەکانی ناوچەکە هێزی خاوەن ستراتیژنین کوردیش لەناویاندا. هێزەکان بەپێی رۆژ و لەگەڵ سیاسەتی رۆژدا مامەڵە دەکەن، زۆر کەمن ئەو هێزانەی کە دوورخایەن بیردەکەنەوە.
نوچەنێت: باسی کۆمەڵێک قەیرانت کرد، باسی جیاوازی رای سیاسی کوردت کرد، کەوایە چی یارمەتیدەر هەیە بۆ ئەوەی کورد لەڕێیەوە ئەو مەترسییانە بڕەوێنێتەوە ؟
د.رێبوار کەریم : کورد لەم قۆناغەدا ئەتوانێ ئەو کێشانە تێپەڕێنێ، بەمەرجی ئەوەی، راستگۆیانە مامەڵە لەگەڵ یەکتردا بکەن، هەوڵ بدەن کەمترین کاریگەری ئیقلیمی لەسەر هەڵوێستیان بەرانبەر بەیەکتر هەبێت، تا یەک هەڵوێستی بێتە کایەوە، راستە ئەوەش ئاسان نییە، چونکە چونکە سەیری مێژووی کورد بکە، سەیری مێژووی میرنشینەکان بکە، سەیری مێژووی هێزەکانی بکە، هەمیشە کورد یەک هەڵوێست نەبووە، ئەوە گرفتی گەورەی کورد بووە بە درێژایی مێژوو، ئێستاش ئەو گرفتە هەر ماوە، نابێ لێی رابکەین، بەڵام ئێستا لەم دۆخەدا، ئەبێ سەرکردایەتی سیاسی کورد وابکەن، کە ئەو مێژووە دووبارە نەبێتەوە، کاریگەری وڵاتانی ئیقلیمی ئەگەر نەشهێڵی یەک هەڵویست بن، ئەوە فرە هەڵوێستیان نەکات.
بۆ قەیرانە ناوخۆییەکانیش، ئێمە نەوتمان هەیە، دەوڵەتانێکی بەرچاو بەهۆی لاوازبوونی عێراقەوە ئیستا نەوتمان لێ دەکڕن، تا پێش رووداوەکانی نەینەوا، بەهۆی هەڕەشکانی حکومەتی عێراقەوە، هیچ دەوڵەتێک کەشتی یەکەمی نەوتی لێنەکڕیین، لەگەڵ رووداوەکان دەستی پێکرد، ئێستا چوار کەشتی فرۆشراوە و زیاتریش بەڕێوەیە، باسی ئەوەش هەیە کە نەوتی کەرکوکیش بخرێتە سەر بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان- تورکیا، واتە ئێمە سەرمایەیەکی گەورەمان هەیە، ئەگەر بەهاوکاری هەموان سود لەمە وەربگیردرێت، پێموایە کورد ئەتوانێ هەموو قەیرانە ناوخۆییەکان چارەسەربکات، ئەگەر ئەو وزە گەورەیەشمان هەبێ، هیچ یەکێک لەوڵاتانی ناوچەکە، بەتایبەت ئێران و تورکیا، ناتوانن دژایەتیمان بکەن، چونکە ئێمە بەشێکین لەپرۆژەیەکی گەورە کەپێی دەوتری نابۆکۆ و لەگەڵ ئەوانیش بەرژەوەندی ئابوریمان بۆ دروستدەبێت.
نوچەنێت: بەڵام رایەک هەیە پێی وایە، دابەشبوونی پەیوەندی پارتی یەکێتی بەسەر نزیک بوون لە ئێران و تورکیا، تاکتیکێکی زیرەکانەی کوردە، دەتوانێ کاریگەری گەورەشی هەبێ لە یەکلاکردنەوەی گرفتەکان بە سودی کوردستان، پێت وایە ئەوە تاکتیک بێ؟
د.رێبوار کەریم : من زۆر بەباشی دەزانم کەکورد نەک پەیوەندی لەگەڵ ئێران و تورکیا، بەڵکو لەگەڵ هەموو دەوڵەتەکان پەیوەندی هەبێ، هەرکەس و لایەنێکیش بەوە هەڵدەستێ زۆر باش دەکات، وڵاتانی دەوروبەر ئەگەر خراپەشیان هەبووبێ بۆ کورد، ئەوە کورد هەرناتوانێ لەقۆناغێک لەقۆناغەکاندا دەستبەرداریان بێت، ئێمە ناکرێ هەرگیز دەستبەرداری ئێران بین، ئەگەر دەسبەرداری ئێران بین، و ئێران شمەکمان بۆ نەنێرێ، بازاڕەکانمان هیچی تیانامێنێ خەڵک بەکاری بهێنێ، ئەگەر تورکیا هاوکاریمان نەکات، رەنگە ئێمە نەتوانین دەبەیەک نەوت بنێرینە دەرەوە، نەک بۆری نەوتمان هەبێ، بۆیە ئەگەر پەیوەندییەکان بەو جۆرەبێ کە دەڵێن ئەوە کارێکی زۆر باش دەبێت.
بەڵام زۆر گرنگە بەدامەزراوەییانە ئەم پەیوەندیانە رێکبخەین، نەک هەر حزبەو بۆخۆی پەیوەندی هەبێ، دامەزراوەییش بریتییە لەدامەزراوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، کە بریتییە لەپەڕلەمان، حکومەت، سەرۆکایەتی هەرێم، خۆ ئەگەر پێیان وایە لەم قۆناغەدا دامەزراوە زۆر کاریگەریی نییەو حزب کاریگەری هەیە، ئەوەشمان هەر قبوڵە، بەڵام بەمەرجێک بەرژەوەندی لەو پەیوەندییانە، لە نەتیجەدا بچێتەوە گیرفانی بەرژەوەندییەکانی خەڵکی وڵات.
نوچەنێت: ئەو باڵانسە چۆن بەکورد رادەگیرێت لەنێوان ئێران و تورکیادا، کە لەمێژە لەسەر ناوچەکەو ئێستاش لەسەر بەرژەوەندی سوننە – شیعە، لەسەر ئەرزی عیراقدا لەکێشەدان؟
د.رێبوار کەریم : کارێکی قورسە، بەڵام موستەحیلیش نییە، موستەحیل نییە بەهۆی ئەوەی تا ئێستا بەشێکی بەرچاو لەکوردستان لەلایەن یەکێتی ەوە بەڕێوە دەبرێت، لە ٣٠ / ٤ یش ژمارەی دەنگەکانی زۆر زیادیکرد لەچاو هەڵبژاردنەکانی پێشوودا، ئەگەر یەکێتی دۆستی یەکێک لەم وڵاتانە و بەهۆی سنورەکەیەوە ئێران بێ ، لەبەرانبەریشدا پارتی کە هێزی یەکەمە لەکوردستاندا، بەهۆی سنورەکەیەوە لەگەڵ تورکیا، ئەگەر دۆستی تورکیا بێت، ئەوە لەو رێیەوە باڵانس رادەگیرێت.
بەڵام ئەویش بەو مەرجەی نە یەکێتی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا تێک بدات، نە پارتیش پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران تێک بدات، قەینا لایەک لەگەڵ ئێران پەیوەندی باش بێت، لایەک لەگەڵ تورکیا، بەڵام نابێ بەو مانایە بێت کە لەگەڵ وڵاتەکەی تر خراپ بیت، واتە ئەبێ جۆرێک لە هاوپەیوەندێتی بدۆزرێتەوە، من زۆرم پێ باشە کە لەکاتێکدا دەوتورێ یەکێتی لەگەڵ ئێران پەیوەندی باشە، بەڵام دەبینی سەرکردەکانی ناو بەناو دەچنە تورکیا، یان ئەوترێ پارتی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا باشە، بەڵام دەبینین ناوە ناوە نێچیرڤان بارزانی و سەرکردەکانی پارتی دەچنە ئێران، ئەمە خاڵێکی زۆر گرنگە، ئەگەر زیاتر کاری لەسەر بکرێت، ئەوا تەوازنی پەیوەندی ئیران – تورکیا و کوردستان، رادەگرێت.
نوچەنێت: وتت ئەگەر شیعە یان حکومەتی عیراقی سەرکەوت بەسەر سوننەکاندا، لەناوچەکوردستانیە تازە رزگارکراوەکان، مەترسی بۆ سەرکورد بەڕێوەیە، ئەی مەترسی گروپە سونییەکان چییە بۆ سەرکورد، لەئەگەری ئیستقرار وەرگرتنیان ؟
د.رێبوار کەریم : مێژووی عێراق پێمان دەڵێت، هەر لایەنێک لەعێراقدا بەهێز ببێ، هەوڵ ئەدات لایەنەکانی تر سەرکوت بکات، ئەو بەشە سوننەی کە لەسەردەمی سەدام حسێن دا دەسەڵاتدار بوون، ئێمەیان سەرکوتکرد، شیعەیان سەرکوتکرد، دواتریش لەدوای ٢٠٠٣ کەبەشێک لەشیعە دەسەڵاتدار بووە، سوننە سەرکوت ئەکات، بەشێکێش لە شیعە سەرکوت ئەکات، دوو ساڵ پێش ئێستا وتومە (ئێستا کەدەبینین مالیکی وەک گروپێکی شیعە، لەناو دەسەڵاتدا بەهێز دەبێت و سەری سوننە دەبڕێ، رۆژێک دێ دەستی کوردیش دەبڕێت)، ئەوە بینیمان نانی کوردی بڕی، نانبڕینیش جۆرێکە لە دەستبڕین، یانی لەئێستای عیراقدا هەمان سیناریۆی سەردەمی سەدام دووبارە دەبێتەوە، کەبەشێک لەسوننە، شیعەو کوردو بەشێک لەسوننەیان دەچەوساندەوە، بەڵام ئەمجارە لەسەر دەستی شیعەکان، من بۆخۆم لە هەندێ کەسایەتی دیاری شیعەی عێراقیم بیستووە، کە دەڵێت ٨٠ ساڵ بەراستەوخۆ لەلایەن سوننەوە چەوسێنراوینەتەوە، دەبێ لانی کەم، سوننەش قبوڵی ١٠٠ ساڵ چەوساندنەوە بکەن، کە ئێمە بیانچەوسێنینەوە، خۆیان بە ئاشکرا ئەمە دەڵێن و ناشیشارنەوە.
نوچەنێت: کەوایە ئەم مەترسییانە چۆن بڕەوێنینەوە، شیعە بەمەرجێک لەدژی کورد نابێ، کە هاوکاری بکات لەشەڕی سوننەو واز لەناوچە کوردستانییە تازە رزگارکراوەکان بهێنێ، سوننە بەمەرجێک لای شەڕانی ناکاتەوە بەلای کوردستاندا، کەکورد هاوکاری شیعە نەکات لەشەڕی ئەودا؟
د.رێبوار کەریم : ئەو دۆخەی لە عێراقدا دروست بووە، پەیوەندی بەکوردەوە نییە، هێندەی پەیوەندی بە مەسەلەی شیعەو سوننەوە هەیە، بەڵام ئەمە مانای وا نییە کورد پریشکی بەرناکەوێ، نەخێر بەری ئەکەوێ و بەریشیکەوتووە، رەنگە پریشکەکەش زیاد بکات.
بۆیە دەبێ ئامادەکاری هەبێ لەلایەن کوردەوە، ئیستا کورد پێویستی بەوانی تر نییە، چ پێویست دەکات کورد بچێت حکومەتێکی مردوو لە بەغدا زیندوو بکاتەوە؟، حکومەتی بەغدا چی دەکات بۆ کورد؟، کێشەی نەوتمان لەگەڵ چارەدەکات؟، تازە ئەوە نەوتی کوردستان دەچێتە بازاڕەکانی جیهان. کێشەی مادەی ١٤٠ چارەسەر دەکات؟، ئەوە خۆی چارەسەربووەو ناوچەکان بەدەست پێشمەرگەوەیە. چ پێویست دەکات ئێمە بچین پێشمەرگە بدەین بەکوشت بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانیان کە هەڵهاتوونی بەغدا، شەڕی داعش و مالیکی شەڕی ئێمە نییە، بەوەش ئەتوانین مەترسییەکان لەخۆمان دووربخەینەوە، کە نە شەڕ بۆ داعش بکەین، نەشەڕ بۆ مالیکی بکەین، سنوری خۆمان وەرگرتۆتەوە، لەهەندێ جێگا لە سەعدییەو جەلەولا و ئەو ناوچانە هەندێ گرفت ماوە، ئەوەش وەربگرینەوە هەتا ئەگەر بەشەڕیش بێت، بخرێتە سەر کوردستان، کێشەمان نامێنێ، هەندێ ناوچەش هەیە، لەمێژوودا لەسنوری کوردستاندایە، وەکو بۆ نمونە قەزای حەویجە، بەڵام هەمیشە گرفت بوون بۆ کورد، بەبڕوای من ئەگەر دەستی کوردیش نەکەوێتەوە ئەبێ ئەو راستییەقبوڵ بکەین و زۆریش گرنگی نییە.
نوچەنێت: کەوایە لەکۆتایی قسەکانت و لەکۆتایی کێشەکانی عێراق، ئایندەی کوردستان چۆن دەبینی؟
د.رێبوار کەریم : ئەگەر ئەو هەڵسانەی سوننەکان بشکێت و بگەڕێتەوە دواوە، ئایندەی ئێمەش زۆر باش نابێ، ئەگەر سوننەکانیش سەربکەون و شیعەکان بەتەواوی بپوکێنەوە دیسان ئایندەی ئێمە زۆر باش نابێ، بۆیە ئەبێ کورد خۆی بەدوور بگرێ لەو شەڕە، ئەو شەڕەش تەنها لەعێراق نییە، بەڵکو شەڕێکی ئەزەلییە و لەزۆربەی وڵاتانی ناوچەکە، هەتا لەوڵاتانی دوورتریش وەک ئەفغانستان و پاکستان و هیندستان بوونی هەبووە و هەیە، ئەو کێشەو شەڕانەش لەعێراقدا هەر دەبێت، زۆر گرنگە هەوڵ بدەین باشترین دوورکەوتنەوە هەڵبژێرین.
بەگشتی پێم وایە ئایندەی کورد باشتر دەبێت، بەڵام دوای نارەحەتییەکی چەند ساڵی، واتە توش بەگرفت دەبین، لەسەر ئاستی دەرەکی هەندێ فشارمان لەسەر دروست دەکرێت، بەڵام ئەوەش دەرئەنجامی باشتری دەبێت، چونکە ئێمە لەسەر ئاستی ئیقلیمی توشی گرفت دەبین، بەڵام لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی قۆناغی داهاتووی کورد لەم قۆناغەی باشتر دەبێت.
