نوچەنێت

مێژوویپەیوەندیئێرانوروسیا،کۆنەوبۆسەدەی١٥دەگەڕێتەوە،بەڵامواقعیەتیهەڵسوکەوتیانئەوەپیشاندەدات،کەهەمیشەئاماژەکانیکێشە،بێمتمانەییوئاڵۆزیلەپەیوەندییەکانیانداهەبووە. هەروەهادۆخیجیۆپۆلیتیکیرۆڵیبەرچاویهەیەلەپەیوەندینێوانیان.

ئاشتی،ل،،. سارد [١]

لەماوەیساڵەکانی (١٩٦٢– ١٩٧٩).م،بەرەبەرەئاشتییەکیساردکەوتەپەیوەندینێوانئێرانوسۆڤیەت،لەوکاتەدائاماژەکانیشەڕیساردبەرەونەماندەچووبۆیەزەمینەبۆبەرقەراربوونیئاشتیرەخسا.

یەکێتیسۆڤیەتوشۆڕشیئێران{٢}

لەراستیداپشتیوانیئایەتوڵڵاخومەینیلەکوخنشینەکانیهەژاران،ودژیئیستیعماریجیهانیوکۆشکنشینەکان،کەبەشێکبوولەشیعاریچینیکرێکارودژیبۆرژوازی. هەروەهاحزبیتودەیئێران (حزبیچەپیئەوسەردەم)،کەلەوساڵانەدا –وادەبیندراپەیوەندییەکیزۆرنزیکیلەگەڵیەکێتیسۆڤیەتهەبێ،لەگەڵهەمووگروپەکانیچەپومارکسیستیپشتیوانیلەشۆڕشیئێراندەکردوشیعارەکانیخومەینیـیانبەلاوەپێشکەوتووـودژەئیمپریالیستیبوو.

لەگەڵئەوەشداناتوانرێهەڵوێستیحزبیتودە،لەبەرانبەرشۆڕشیئێرانبەهەمانهەڵوێستییەکێتیسۆڤیەتهەژماربکرێ،لەبەرئەوەیمۆسکۆلەوکاتەدادیاردەکانینێودەوڵەتیلەچوارچێوەیشێوەیمامەڵەیخۆیلەگەڵرۆژئاوابەرێبەریئەمریکالەچوارچێوەیشەڕیساردوهەڵسەنگاندنولێکدانەوەیبۆدەکرد.

هاوکاتلەگەڵشۆڕشیئێران،روسەکانسەرقاڵیکێشەیناوخۆیئەفغانییەکانبوون،کەدووپارتی “خلقوپرچم” لەدۆخیشەڕێکیخوێناویبۆکۆنتڕۆڵکردنوزاڵبوونبەسەرحوکمیوڵاتبوون. لەسەرئەوبنەمایە،سۆڤیەتنەیدەویستبەشێوەیەکلەشۆڕشیئێرانرۆبچێت،کەبەدگومانیرۆژئاواسەبارەتسیاسەتیئەموڵاتەزیاتربکات.

سۆڤیەتپەیوەندییەکیئەوەندەساردیشیلەگەڵشایئێراننەبوو،بەڵامهاوپەیمانیبەهێزیئێرانلەگەڵئەمریکا،بێسەرئێشەونیگەرانیشنەبوو. لەمرووەوە،ئەگەریئەوەیکەسۆڤیەتلەرووخانیرژێمیپەهلەویخۆشحاڵبووەزۆرە،بەڵامهۆکارێکیبەهێزیشلەنیگەرانیانسەبارەتبەشۆڕشیئێرانبوونیهەبوو.

روسەکان،لەبنەڕەتدالەمەزهەبیبوونیشۆڕشیئێرانئەگەریکاریگەریلەسەرکۆمارییەموسڵماننشینەکانلەرۆژهەڵاتیناوەڕاستوقەفقازنیگەرانبوونو،نەیاندەزانیکەرێبەریشۆڕشیئێرانلەکۆتاییدابەچئاراستەیەکدەچێتەپێش.

بەمهۆکارەسۆڤیەتسیاسەتێکیدووربینانەلەبەرانبەرشۆڕشیئێرانیگرتەپێش،بەهیوایئەوەی،کەهێزەچەپەکانوبەتایبەتحزبیتودە،لەماوەیەکیزەمەنیبتوانێئاراستەیدژەرۆژئاواییشۆڕشورژێمیبەدەستهاتوولەشۆڕشەکەدابەهێزبکەن.

ئەمرووداوەلەبنەڕەتدادووریئێرانلەئەمریکاوهاوپەیمانانیدەپاراست.  بەبێئەوەیهەستیاریرۆژئاوابەرامبەریەکێتیسۆڤیەتزیادبکات.

پشتیوانی ئێران لە گروپە جیهادییەکان

لەمکاتەداهێرشیسوپایسوربۆسەرگروپەتوندڕەوەکانیئەفغانستان،یەکساڵدوایسەرکەوتنیشۆڕشیئێران،کەگوایەبەمەبەستیلەسەرکارلادانی “حفیظ‌ اللهامین“،رێبەریحزبیخلقئەفغانستانلەدەسەڵات،ئەنجامدرا،بەڵاملەلایەنرۆژئاواوجیهانیئیسلام،بەواتایپەرەپێدانبەدەسەڵاتوقەڵەمڕەویلێکدرایەوە،زەمینەیهاوکاریئێرانوئەمریکایدژیروسیایلەودەورەیەفەراهەمکرد،ئێرانیشبەپشتیوانیتوندوتەواولەگروپەجیهادییەکانـیئەفغانستان،لەمبابەتەبەشێوەیکرداریلەتەنیشتئەمریکا،میسر،سعودیەوپاکستانراوەستا.

هەڵوەشاندنەوەیحزبیتودە

کاتێخوێندکارانیزانکۆ “پیروخطامام” بەداگیرکردنیکۆنسوڵخانەیئەمریکالەتاران،بووەهۆیدەرچوونیلیبڕالەکانلەدەسەڵات،ئەمحزبەخۆشحاڵیخۆیدەربڕی،بەڵامزۆرینەکێشاحزبیتودەبەداڕێژەریپلانیکودەتادژیرژێمیتازەبەدەسەڵاتگەیشتوویئیسلامیتۆمەتبارکراوبەشێکلەرێبەرانیدەستگیروزیندانیوبەشێکیدیکەیانلەوڵاتهەڵهاتن. {(١٩٢٠ – ١٩٨٣) بەهۆیدژایەتیانلەگەڵشەڕیئێرانوعێراق،تۆمەتیکودەتایاندرایەپاڵوبەقەدەغەکراوراگەیێندراووهەڵوەشێنرایەوە.

نەشرقینەغربی

کاتێکشۆڕشیئێرانسەرکەوتنیبەدەستهێنا،ئاراستەیسیاسەتیدەرەوەیئێرانلەسەربنەمای “نەشرقینەغربی” داڕێژرا. ئەمەشبەکاردانەوەیهاوکارییەنوێیەکانیئێرانلەگەڵپەیوەندییەنێودەوڵەتییەکاندانرا. هیواکانیمۆسکۆبەکۆماریئیسلامیبووەهۆیئەوەی،کەیەکێتیسۆڤیەتبەهێزێکیزۆرترەوەبەئاراستەییەکێکلەکارتەمێژوویەکانیهەژموونیخۆیلەرۆژهەڵاتیناوەڕاست،واتەفرۆشیچەک،وەکدەستوەردانیسیاسیگرنگروویتێکرد؛کارتێک،کەدەورانیپەهلەویشبەکاریهێنا.

رێککەوتننامەیەکیپانزەمیلیاردۆلاریئێرانوسۆڤیەت

لەساڵی١٩٨٩،رێککەوتننامەیەکیپانزەمیلیاردۆلاریئێرانوسۆڤیەتواژۆکرا. بابەتیرێککەوتننامەکەپەرەپێدانیهاوکاریبازرگانیفراوانکردنیسەرمایەگوزارییەکانبوو. لەمرێککەوتننامەیەدادووتاچوارمیلیارددۆلاریبۆهاوکاریسەربازیگواستنەوەیچەکوتەقەمەنیدیاریکرابوو. بوونیئەمرێژەیە،ئاماژەیەبەوەیکەمامەڵەیسۆڤیەتلەگەڵئێرانئایدۆلۆژینەبووەولەسەربنەمایئابووریبووە. ئەمەشگرنگترینپرسلەپەیوەندینێوانئێرانوسۆڤیەتبوو،لەبەرئەوەیمامەڵەیبەرفراوانیکەلوپەلیسەربازیهێمایەبۆئەوەیئێرانبۆباشکردنوبەرەوپێشبردنیهەیکەلیسەربازیخۆی،سەرکەوتوونەبووەلەوەیسەرنجوهاوکاریوڵاتانیرۆژئاوابەلایخۆیدارابکێشێ. 

نامەیخومەینیبۆگۆڕباچۆف {٣}

رێبەریئێران(ئایەتوڵڵاخومەینی) نامەیەکبۆگۆڕباچۆفدەنێرێ. لەمنامەیدالەبارەیمردنیکۆمۆنیزمهۆشداریدەداتودەڵێت:

بەڕێزگوڕباچۆف،بۆهەموانروونە،کەلەمەبەدواوەدەبێکۆمۆنیزملەمۆزەخانەکانیمێژوویسیاسیجیهانبەدوایدابگەڕین؛لەبەرئەوەیمارکسیزموەڵامدەرەوەیهیچپێداویستیەکلەپێداویستییەکەیواقعیئینساننییە؛تەنیامەکتەبێکیماددییەوبەمادیاتیشناتوانرێتکۆمەڵگەیبەشەریلەقەیرانیبێبیروباوەڕیبەمەعنەویەت،کەبنەڕەتیترینناخۆشیکۆمەڵگەیبەشەریلەرۆژئاواورۆژهەڵاتدەربهێنێ.

داوایلەرێبەیسۆڤیەتکرد،سیاسەتیدژەمەزهەبکۆتاییپێبهێنێتوسەبارەتبەئیسلامموتالعە (خوێندنەوەلەوبوارە) بکات. هەروەهالەمنامەیەدائاماژەبەبەشێکلەئەندیشەکانیفەیلەسوفەکانوعرفایموسڵمانان (پیاوانیداناوزانا) دەکات.

 خومەینیلەنامەیەکیدیکەیدائاماژەیبەکوشتاریخەڵکیئەفغانستانلەلایەنهێزەکانیسۆڤیەتەوەنەکردبوو،بەڵامهۆشداریدابووبەگۆڕباچۆف،کەمەباداگۆڕانکارییەکانبەئاراستەیرووخانیرژێمیداخراویسۆڤیەتوبەروونیبەئاراستەیرۆژئاواییبچێتەپێش. “کێشەیسەرەکیوڵاتیئێوەمەسەلەیمڵکیەت،ئابووریوئازادینییە،کێشەیئێوەبێباوەڕیواقعییەبەخود“.

بۆچوونیفرانسوامیترانلەبارەیشۆڕشیئێران

فرانسوامیتران،سەرۆکۆماریئەوکاتیفەرەنسا،لەوەسفیشۆڕشیئێرانگوتبووی،ئەمشۆڕشە،ئێرانیلەبازنەیرۆژئاوادەرکرد،بەڵامپەیوەستیشنەبووبەبلوکیشەرق (سۆڤیەت)؛لەمرووەوەباڵانسیهێزیجیهانیبەهۆیئەمشۆڕشەوەتێکنەچوو.

ئەمخاڵانەیدەبووەمایەیرەزامەندیمۆسکۆلەئێران:

دژایەتیبەردەواملەگەڵویلایەتەیەگرتووەکانیئەمریکا.
پەیوەندیروولەگەشەلەگەڵوڵاتەرادیکاڵەکانیوەک (کوبا،لیبیا،سوریاوکۆریایباکور).
سەرکۆنەکردنیوڵاتانیمیانەرەویعەرەبیبەهۆیهاوکاریانلەگەڵئەمریکا.
دژایەتیلەگەڵئیسرائیل.

ئامانجیسۆڤیەتلەئێران {٤}

شۆڕشیئێرانبەلەناوبردنیپەیوەندییەکانیلەگەڵئەمریکاورێگەنەدانبەدانانیبنکەیئەمریکابەمەبەستیدژایەتییەکێتیسۆڤیەت،ئمتیازێکیستراتیژیگەورەیدابەمسکۆ. پاراستنیوراگرتنیئەمئیمتیازەئامانجیبنەڕەتیسۆڤیەتبوو.

مۆسکۆتێگەیشت،کەئامادەییسەربازیلەئەفغانستانلەگەڵدژایەتیتوندیخومەینیرووبەڕووبووەتەوە،هەروەهانزیکیلەعێراقلەکاتیشەڕلەگەڵئێران،ناسازگاریناوخۆییوگومانیئێرانیسەبارەتبەنیەتیکۆتاییسۆڤیەت،هەموویبووەهۆیئاڵۆزبوونیپەیوەندییەکانلەگەڵئێران.

یەکێتیسۆڤیەتبەردەوامستراتیژیخۆی،کەدژیبەرژەوەندیئەمریکاداڕێژرابوودەگرتەپێشوبەوپێیەشپەیوەندیخۆیلەگەلئێراندەبردەپێش. دوایسەپاندنیگەمارۆیئابووریلەلایەنوڵاتانیرۆژئاواییبەسەرئێراندا،لەکاتیداگیرکردنیکۆنسوڵخانەیئەمریکالەتاران،لەنوڤەمبەریساڵی١٩٧٩،سۆڤیەتئارەزوومەندانەبەهانایئێرانەوەچووبەمەبەستیگەشەپێدانیژێرخانیپیشەسازیوهاوکاریفەننیکرد.

لەدەستپێکیشەڕیئێرانوعێراق،سۆڤیەتبێلایەنیخۆیراگەیاند،کەئەمەشعێراقیتوڕەکرد،لەبەرئەوەیپەیماننامەیدۆستایەتینێوانهەردوووڵاتواژۆکرابوو. (هاوکارییەیەکلەداوییەکەکانبەعێراقبووەهۆیتێکدانیپەیوەندییەکانیانلەگەڵئێران). بەڵامئەوانبەردەوامجەختیانلەپەیوەندینزیکلەگەڵئێراندەکردەوەوبەرامبەربەهێرشەدنەدەرانەیئێرانهەمیشەبەخۆپارێزییەوەوەڵامیاندەدایەوە.

سۆڤیەتحزبیتودەیهاندەدا،تاکوسەرەڕایسەرکوتییەکان،بەرامبەررژێمیئێرانوەفاداربمێننەوە؛بەوهیوایەیئەمبابەتەببێتەهۆیباشبوونیپەیوەندیئێرانوسۆڤیەتوهاوکاتیشپارێزگاریلەحزبیتودەبکات.

سۆڤیەتهەڵوێستێکیهاوشێوەیلەبەرابەرکەمینەکانیئێرانگرتەپێش. تاکاتێک،کەخومەینیلەئاراستەیدژەئیمپریالیستیبەردەوامبوو؛پشتیوانیلەهیچجۆرەچالاکییەکیدژیرژێمنەدەکرد.

سۆڤیەتهەوڵیدەدالەرێگەیسەرمایەگوزاری،هەژموونیخۆیلەناوئێرانوبەتایبەتریکخراوەکانجێگەیخۆیبکاتەوە. هەروەهاپڕوپاگەنداوزانیاریهەڵەیبەکاردەهێناتاکووێنایەکلەئەمریکاواپیشانبدات،کەخوازیاریرووخاندنیرژێمیخومەینییەوسۆڤیەتیشوەکپارێزەریئێرانبناسرێوئەوانەیدیکەبێمتمانەبن. بەڵامئەمانەهەموویپێچەوانەبووەولەکۆتاییدابەدژەکردەوەینەرێـیانەرووبەرووبووە،هەمووهەوڵەکانیمۆسکۆیبۆباشترکردنیپەیوەندیدوولایەنەلەناوبرد.

ئەوهۆکارانەیئێرانیلەسۆڤیەتدووردەخستەوە:

شەڕیئێرانوعێراق (هاوکاریسۆڤیەتبۆعێراق)
پەیوەندیئێرانلەگەڵبەشێکلەوڵاتانیرۆژئاواوئەووڵاتانیلایەنگریرۆژئاوابوون (تورکیاوپاکستان)
ئامادەییسەربازیسۆڤیەتلەئەفغانستاندژیگروپەجیهادییەکانشایئێرانلەئەپریلی١٩٧٨دژیبەدەسەڵاتگەیشتنیکۆمونیستەکانیلەئەفغانستانبوو.

رژێمیخومەینیشنەتەنیادەستوەردانیسۆڤیەتیلەئەفغانستانلەدیسەمبەری١٩٧٩ئیدانەکرد،بەڵکوبەپشتیوانییەکیتوندیلەگروپەجیهادییەکانکردورێگەیپێدانلەخاکیئێرانچالاکیبکەن؛بەگوتەیراگەیاندنەکانیسۆڤیەت،ئێرانبەشێکلەئەوگروپانەپەروەردەوپڕچەککردووە.

ئەنجام:

یەکێکلەوهۆکارانەیحزبیکۆماریئیسلامیئێران،بەسەرلایەنەکانیدیکەدازاڵکردوگەیاندییەدەسەڵات،پشتیوانیحزبیتودەیئێرانبوو،کەیەکێکبوولەحزبەجەماوەرییەبەهێزەکانوبەپێچەوانەئایدیایئەوانچەپیشبوون،بەڵامکەوتنەداویشیعارەسەرتاییەکانیخومەینیوهەروەهادژایەتیئەمریکییەکانبۆبەرژەوەندیسۆڤیەت،گرنگیانبەجیاوازیئایدئۆلۆژیخۆیانلەگەڵئیسلامییەکاننەدا. ئیسلامییەکانبەتایبەت (حزبیکۆماریئیسلامیئێران)،تاکوئامانجیخۆیانپێکالەدوورخستنەوەیهەژموونیئەمریکاوراگرتنیدەستوەردانیروسیا،تاکوبەهێزتربوون،دواتردەستوهەژمونیروسیاشیانلەئێرانبەکوشتوبڕوراودونانوهەڵوەشاندنەوەیحزبیتودە،گەورەترینحزبیچەپومارکسیستیزاڵبوونبەسەرچەپەکاندا.

لەلایەکیدیکەوەبەدوورکەوتنەوەیئەمریکالەئێرانگەمارۆیئەووڵاتەلەسەرئێران،روسیابیریلەدەستوەرداننەکردۆتەوە. هەروەهابەهۆیجیاوازییەچاوەڕوانکراوەکانینێوانسۆڤیەتوئێران. ئێرانتوانیپێگەیخۆیبەهێزبکات.

سەرچاوەکان:

[١] http://ensani.ir/fa/article/10942

[٢]http://www.bbc.com/persian/iran/2009/02/090204_ir_ussr_revolution.shtml 

[٣] https://fa.wikipedia.org/wiki/

[٤] http://tarikhirani.ir/fa/news/30/bodyView/5921/0/.html