نوچەنێت
ههردوو فراكسیۆنی كۆمهڵی ئیسلامی و گۆران، له نوسینگەی سلێمانی ئهنجومهنی نوێنهرانی عێراق، كۆنگرهیهكی رۆژنامهنوسیان سازكردو تێیدا تیشكیان خسته سهر ناردنی موچهی فهرمانبهران، لهلایهن حكومهتی ناوهندییهوه به سیستمی پاشهكهوتهوه.
له كۆنگره رۆژنامهنووسییهكهدا، ئهحمهدی حاجی رهشید سهرۆكی فراكسیۆنی كۆمهڵی ئیسلامی، له ئهنجومهنی نوێنهرانی عێراق رایگهیاند، حكومهتی ههرێمی كوردستان دهیهوێت دهست بخاته گهردنی فهرمانبهران و مامۆستایانهوهو، داوا له مامۆستایان دهكهین ئهوه قبوڵ نهكهن.
ههردوو فراكسیۆنەکە رایانگهیاند، حهیدهر عهبادی سهرۆك وهزیرانی عێراق، بهڵێنی ئهوهی دابوو كه موچهی فهرمانبهران و مامۆستایانی ههرێم، به بێ سیستمی پاشهكهوت بنێرێت. داهاتی حكومهتی ههرێمی كوردستان، بهشی موچهی فهرمانبهران بهبێ پاشهكهوت دهكات.
دەقی کۆنگرە رۆژنامەوانییەکە:
سەرۆکی فراکسیۆنی گۆڕان: ئێمە داواکارین لە سەرۆکی حکومەتی فیدراڵی، کە پابەند بێت بەو بەڵێنانەی کە چەند جارێک پێیداوین، موچەی پەروەردە و تەندروستی بەتەواوەتی خەرج بکات و بگاتە دەستی فەرمانبەران و لێپرسینەوە لە حکومەتی هەرێم بکات، کە ئەگەر ئەم موچەیە نەگاتە دەست فەرمانبەرانی پەروەردە و تەندروستی و تەوای فەرمانبەران.
دەبێت وەک بەڵێنی پێدابووین، کە دوای پەروەردە و تەندروستی دەست دەکات بە وردبینی لە کۆی سێکتەرەکانی دیکە. ئێمە جاریکی دیکە جەخت لەوە دەکەینەوە، کە لە هەرێم بەشی ئەوەندە داهات هەیە، کە بەتەواوی موچەی فەرمانبەران بدرێت، بەتایبەت ئەگەر ئەو پارەیە لە بەغداوە بنێرێت، بەڵام دەمانەوێت ئاخر قسەمان ئەوە بێت، گومانی ئەوە دەکەین ئەگەر رێککەوتنێک هەبێت لەسەر حسابی خەڵکی کوردستان و فەرمانبەران، ئێمە بەدواداچوون بۆ هەر رێککەوتنێک دەکەین، کە ئەگەر ناڕوون بێت و لە پشتەوە کرابێت، و لێپێجینەوە دەکەین.
ئەم حکومەتی هەرێمە، کە تائێستا هەیە، هەتاکو دەسەڵاتدارانی یەکێتی و پارتی ئیدارەی ئەم هەرێمە بدەن، ناتوانن رێککەوتنێک بکەن لە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستاندا، چونکە ئەوان وابەستەی ئەو گرێبەستە نەوتیانەن لەماوەی رابردوودا کردوویانە. قەرزێکی زۆریان لە دەرەوە کردووە و ناتوانن نکوڵی لەو قەرزانە بکەن. یان هەر رێککەوتنێک بکەن پێچەوانەی بێ، کە رێگەیان نەدا ئەو قەرزانە بدەنەوە، ئەمەش دواجار لە زیانی خەڵکی هەرێمی کوردستان و موچەخۆران تەواو دەبێ، بۆیە بۆ چارەسەر کردنی ئەمە دەبوایە ئەم حکومەتی هەرێمە، کە ناتوانێ ئەم بکات ماوەیەکی زۆر پێش ئێستا، دەستی لە کار بکێشایەتەوە، بە دڵنیاییەوە ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، چەندیش بمێنێتەوە ئەو قەیرانانە لە گەڵ خۆی دەمێننەوە.
پرسیار : ماوەیەک لەمەوپێش حکومەتی هەرێمی کوردستان باسی لەوە کرد ئەگەر بەغدا موچەی ئەو دوو وەزارەتە بدات. ئەوان موچەی وەزارەتەکانی دیکە دەدەن، بەدواداچوون بۆ ئەمە دەکەن ئێوە؟
ئەحمەد حاجی رەشید: هەندێ داتاتان بۆ روون بکەمەوە، حکومەتی ئیتیحادی ٣١٧ ملیار دیناری ناردۆتە هەرێمی کوردستان، حکومەتی هەرێم لەمانگی پێشوو یان لە هیچ مانگێک، لە ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە کەمتر لە ٣٠٠ هەزار بەرمیلی نەناردۆتە دەرەوە بۆ فرۆشتن. مانگی پێشوو بە بەیانات لامانە ٣٧٠ هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە فرۆشتووە، کەواتە حکومەتی هەرێم جگە لە ٣١٧ ملیارەکەی بە غدا نزیکەی ٥٥٠ ملیار دیناری هەیە، بەمەوە دەکاتە نزیکەی ٨٧٠ ملیار دینار، لە هەموو بەیاننامەکانی حکومەتی هەرێم دا باس لەوە دەکات مووچەی تەواوی فەرمانبەران، بەبێ پاشەکەوت لەسێ بەیاننامە، بەیاننامەیەکیان باسی ٨٦٠ ملیار دەکات، بەیاننامەیەکیان باسی ٩٧٥ ملیار دەکات، بەیاننامەیەکی باسی ٩٠٠ ملیار دەکات، ئێمە دڵنیاین کە هەرێمی کوردستان، بەشی فەرمانبەرانی هەرێم بەبێ پاشەکەوت دەکات، پارەو داهاتی لە بەر دەستدایە بەڵام خەرجی ناکات، بە بیانوی ئەوەی کەوا قەرزارە.
لە راستیدا حکومەتی هەرێم، دەیەوێت دووبارە دەست بخاتەوە بینەقاقای فەرمانبەرانی هەرێم و ناهێڵی ژیانێکی ئاسودە بەسەر بەرن، بۆیە داوا لە فەرمان بەرانی هەرێم دەکەین بە هیچ شێوەیەک بێدەنگ نەبن، لە مافی خۆیان و نەهێڵن کە حکومەتی هەرێم حکومەتێکی نا ئەمین و ناشەفافە و نا دادپەروەرە، نەهێڵن ئەو مافەیان بخورێت.
بۆیە ئەو داهاتانەی لە هەرێمی کوردستاندا هەیە، بەشی تەواوی فەرمانبەران دەکات، بەو گەندەڵیانەش کە هەیە لە لایەن حکومەتی هەرێمەوە.
پرسیار: کەمێک بەر ئێستا مەسعود حەیدەر ،ئەندامی پەرلەمان لە لیژنەی دارایی ئەو ٣١٧ ملیارەی لە بەغداوە نێردراوە، بەپێی پڕۆژەیاسای نوی بودجە بێت، پشکی هەرێم لە بودجە ئەوەندەیە مانگانە لە بەغداوە دێ، ئەمە تاچەند راستە؟ پرسیاری دووەمم ئەوەیە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق پەیوەندییەکانیان لە ئاڵۆزترین کاتدایە، بەتایبەت لە دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر خەڵک هیوای بە ئێوە هەبوو کە پەیوەندییەکانتان لە سەرۆکوەزیراندا بقۆزنەوە، کە راستەوخۆ مامەڵە لە گەڵ وەزارەتەکاندا بکات و پارەکە نەچێتە دەست حکومەتی هەرێم و بەشێوەی ئێستا نەبوایە، ئێوە نەتانتوانی ئەوە بکەن.
سەرۆکی فراکسیۆنی گۆڕان، نەخێر یاسای بودجە جێبەجێ نەکراوە، چونکە بە پێی ماددەی ١٠ لە یاسی بودجە دەبێ، کاتێ پارە بۆ هەرێمی کوردستان دێت، کە داهاتی نەوتی هەرێم بگەڕێتەوە بۆ بەغدا، ئایا هیچ داهاتێک گەڕاوەتەوە بۆ بەغدا؟ هیچ داهاتێک نەگەڕاوەتەوە بۆ بەغدا، کەواتە ئەم پارەیە بریتییە لە خەرج کردنی پارە بۆ موچەی فەرمانبەران، بەڵام ئەوەی دەیهەوێ بە سیستەمە کۆنەکە خەرجی بکات حکومەتی هەرێمی کوردستانە. دەبێ بەسیستەنی کۆن خەرجی نەکات، چونکە داهاتی نەوتەکەی تا ئێستاش لەژێر دەستی خۆیدایە، کەواتە دەبێ موچەی فەرمانبەران بە موجەی تەواو خەرج بکات.
ئەحمەد حاجی رەشید: ئەمە نامەی حەیدەر عەبادییە کە ئەم بەیانییە لە لایەن جەبار عەبادییەوە بۆم نێردراوە. دەڵێ، ئێمە دوێنێ ویستمان پارە رادەستی ئەو دوو وەزارەتە بکەین بە راستەوخۆ یان بۆ بەڕێوەبەرایەتییەکانی وەزارەتی پەروەردە، بەڵام هەرێمی کوردستان رێگر بووە و ئەو وەزارەت و بەڕێوەبەرایەتیانە هیچ حسابێکی بانکییان نییە، بۆیە دواجار وتیان تەنیا حکومەتی هەرێم حسابی بانکی هەیە و ئێمە ناچار بووین ئەو پارەیان بدەینێ، دوێنێ ویستوویان پارەکە راستەوخۆ بدەن بەڵام حکومەتی هەرێم وتویانە ئەبێ بە سولفە بماندەنێ بۆ ئەوەی بە کەیفی خۆمان مامەڵەی لەگەڵ بکەین. ئەوانیش پارەکەیان بە سولفە داوەتە حکومەتی هەرێم، بەڵام ئێمە گومانمان هەیە، رێککەوتنێکی نهێنی هەیە، بۆ دوای هەڵبژاردنەکان، ئەو دەئەنجامانەی لە دوای هەڵبژاردنەکان دروست دەبێ، دواجار فەرمانبەرانی هەرێم قوربانی ئەو رێککەوتنە سیاسییە ببن، جاریکیتر و لەسەر ویلایەتێکی تازەی تر ئەم رێککەوتنە کرابێت و فەرمانبەران کرابێتنە قوربانی.
بۆیە ئێمە ئەو دوو فراکسیۆنە ماوەی چوار مانگە ،هەوڵەکانمان خستۆتە گەڕ هەموو کارتێکمان بەکار هێناوە بۆ فەرمانبەرانی هەرێم بەتەواوی موچە وەربگرن، ئەو دوو فراکسیۆنە، ئەو دوو هێزە سیاسییە، بزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامی لەسەرەتای بابەتی چارەکە موچە، دژی وەستاوینەتەوە و هەموو هەوڵێکی خۆمان خستۆتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو چارەکە موچە نەمێنێت. سەردانی بەغدا کراوە دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر بۆ مەبەستی موچە بووە بۆ ئەوەی فەرمابەران موچەی تەواو وەربگرن، بەڵام بەداخەوە حکومەتی هەرێم و حکومەتی ئیتیحادی دەبنە شەریک لە ئەزیەت دانی فەرمابەرانی هەرێم، ئەوەی لەسەر ئێمە بووە وەک دوو پارتی سیاسی، هەموو هەوڵەکانمان چڕ کردۆتەوە بۆ ئەوەی شایستەداراییەکانی هەرێم بگاتە هەرێم، خوازیار بووین بە عەدالەت دابەش بکرێت، بەڵام ئێمە لەنێوان بەرداشی حکومەتی هەرێم، کە حکومەتێکی نادادپەروەرە و حکومەتی ئیتیحادی کە مامەڵەیەکی سیاسیانەی کردووە لەم دۆخە، فەرمانبەرانی هەرێم بوونەتە قوربانی، بۆیە ئەو بابەتەی کراوە لە دەرەوەی ئیرادەی ئێمە بووە ئێمەش بەرپرس نین لەوە، کە کراوە.
پرسیار: بەڕێزتان گوتتان پێشتر نوسرامان کردووە بۆ عەبادی، باشە ئێوە وەڵامی عەبادیتان لەلایە، { سەرۆک فراکسیۆنی گۆران (نا وەڵامی ئێمەی نەداوەتەوە)} رێککەتوون بە پاشەکەوت موچە دابەش بکرێت، ئێستا وەڵامی عەبادی روونە، ئێوەش نوسراوی بۆ دەکەن ئەگەر وەڵآمەکەی هەمان شتبوو، هەڵوێستی ئێوە چییە؟
ئەحمەد حاجی رەشید: هەڵوێستی ئێمە، بەرپرسیارێتی قوتی فەرمانبەرانی هەرێم بە پلەی یەکەم لە ئەستۆی حکومەتی هەرێمە، بە پلەی دووەم لە ئەستۆی عەبادییە، چونکە ئەو پارەیەک دەخاتە دەستی حکومەتی نائەمینی نادادپەروەری ناشەفاف.
پرسیار: مامۆستا ئەوە هەنگاوی یەکەمتانە، بتوانن شتێک بکەن کە پارەکان بگاتە هەرێم، ئەو پارانە گەیشتووەتە هەرێم بەڵام ناگاتە دەست خەڵک، هەوڵەکانی ئێوەش ئەوە بووە بتوانن موچەی فەرمانبەران دابین بکەن بۆ وەزارەتەکان، هەنگاوی دوای ئەوە چییە بتوانن موچەکانیان دابین بکەن؟
کەسی سێیەم لە گەڵ سەرۆک فراکسیۆنەکان: ئێمە دەتوانین هەوڵەکانمان درێژە پێبدەین لۆبی دەکەین، کە گەڕاینەوە بۆ بەغدا لەگەڵ فراکسیۆنەکانی دیکەدا لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و میدیای عەرەبییەوە فشار لەسەر عەبادی دروست دەکەین، چونکە عەبادی لە راستیدا ئەم هەنگاوەی ناویەتی بۆ خۆی زەرەری لێ دەکەوێ بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو، چونکە ئەوەی کە کردوویەتی، شەقامی عەرەبی بەمە رازی نییە، و شەقامی عەرەبی بەوە رازی بووە موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بنێریێت. بەمەرجێ بگاتە دەستی فەرمانبەرەکە خۆی نەک بە حکومەتێک، کە من بەش بە حاڵی خۆم بە ناشەرعی دەزانم و قەناعەتم نییە کە حکومەتمان هەبێ لە هەرێمدا، ئەوە ئێمە بەم شێوازە درێژە بە هەوڵەکانی خۆمان دەدەین و فشار لە عەبادی دەکەین و لە میدیادا هێرش دەکەینە سەری، کە ئەوە سیاسەتێکی هەڵەیە و لۆبیش دەکەین بۆ ئەوەی پەشیمانیان بکەینەوە و رێگەیەک بدۆزینەوە بۆ ئەوەی ئەو موچانەی دەینێرێت بگاتە دەستی شایستەکان.
پرسیار: ئیستا بەغدا تۆپەکەی خستۆتە مەیدانی هەرێمەوە. ئەڵێ پارەکەم ناردووە و لە هەرێم دابەش نەکراوە، بۆ چی یەقەی هەرێم ناگرن لای ئەوە و دابەشی ناکات و بەغداش بۆ موچەی ئەم دوو وەزارەتە ناردوویەتی، یا پارەکە ناگەڕێتەوە و راستەوخۆ بنێردرێتە ئەو دوو وەزارەتە یان دابەش بکرێت؟
سەرۆکی فراکسیۆنی گۆڕان: ئەمە بۆ خۆی یەقەگرتنە، کە ئالیەتی پەرلەمانتار کوتلەی فراکسیۆنێکی ١٢ پەرلەمانتار لە گەڵ کۆمەڵی ئیسلامی لە کۆی ٣٢٨ دا، لەوانەیە زۆر لەوە زیاترمان کردبێ لەوەی لەبەردەساندایە لە فشار دروستکردن لە حکومەت لە کۆبوونەوە و داوای دانیشتنی تایبەتمان کردووە، کە لەوانەیە لە دەرەوەی سنوری کاری پەرلەمانیشدا ئێمە هەموو هەوڵێکمانداوە، چ وەک حزب و چ وەک فراکسیۆن، دەڵێین، دەبێ حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەو پارەیە تەواو بکات لە داهاتە نێوخۆییەکان پارەی تەواوی موچەخۆران بدات، جاران بەهانەی هەبوو ئێستا هیچ بەهانەیەکی نییە، ٣١٧ ملیار هاوکارییەکانی ئەمریکا لە گەڵ داهاتەکانی نەوت کە مامۆستا ئەحمەد روونی کردەوە، دەکاتە نزیکەی ٨٥٠ بۆ ٩٠٠ ملیار دینار مانگانە، بەتایبەتی دوای بایۆمەتری و ئەو هەنگاوانەی نراون، دەرکەوتووە ژمارەی ئەو فەرمانبەرانە موچەخۆرانەی پێشوو، موچەخۆری وەهمی بوون و ئێستا ژمارەکە زۆر کەمتر بوون و بڕەکە زۆر کەمتر بووەتەوە و دەبێ حکومەت هەرێم بەتەواوەتی بیدات، گلەییمان، رەخنەمان لە حکومەتی ئیتیحادی ئەوەیە، کە یەکەم، بەڵێنەکانی وەک خۆی جێبەجێ نەکردووە، کە بە ئێمەی داوە، کە ئەو پارەیەی بەو گەرەنتییە دەدات کە بگاتە دەستی موچەخۆران بەتەواوەتی، ئێمە ئەوەمان دەویست و بۆ ئەمەش گفتوگۆمان کردووە ئێمە ئەم بابەتە لە بابەتی موچەدا، لەماوەی سێ ساڵی رابردوودا بەردەوام لەسەر خەتبووین و بەبەردەوامی چ ئالیەتی ناو پەرلەمان کردوومانەتە بابەتی گفتوگۆ لە پەرلەماندا، چ لە بانگهێشتکردنی عەبادی لە دانیشتنەکانی پەرلەماندا کە بووەتە تەوەری گفتوگۆ، چ بابەتی قسەکردن و پرسیار، بە هەموو شێوازێک تا گەیشتووەتە ئەمڕۆ، ئەمڕۆ بەم شێوەیە خەرجی دەکات، گەرەنتی ئەوەی تێدا نییە کە بەتەواوەتی بگاتە دەستی فەرمانبەران و موچەخۆران، بەتایبەتی هەردوو سێکتەری پەروەردەو تەندروستی، رەخنەمان لە عەبادی ئەوەیە، کە دەبوایە گەرەنتی وەرگرتبا، بە ئێمەی گوت خەرجی ناکەم تا گەرەنتی وەرنەگرم.
