نوچەنێت
دوای تێپەڕبوونی ٣١ ڕۆژ بەسەر هێرشی تورکیا و هاوپەیمانانی لە ئۆپۆزسیۆنی سوریا، بۆ سەر کانتۆنی عەفرین لە ڕۆژئاوای کوردستان، حکوومەتی سوریا رایگەیاند، بۆ پێشگرتن بەو سنوور بەزاندنە دەچێتە عەفرین. نوێنەری پەیەدە-ش دەڵێت “تا ئێستا هیچ رێککەوتنێک لەگەڵ حکوومەتی سوریادا نەکراوە. ئەگەریش بکرێت تەنیا دەتوانن بۆ پاراستنی سنوور بێن”.
یەپەگە چۆن دامەزرا[١]
بەپێی پێناسەی خۆیان، یەکینەکانی پاراستنی گەل ناسراو بە یەپەگە (YPG) گروپێکی چەکدار، پێکهاتوو لە لاوانی کوردی ڕۆژئاوای کوردستان، کە لە پێناوی ئازاد کردن و پاراستنی ناوچە کوردییەکان خەبات دەکات. ئەم گروپە لە لایەن پارتی یەکێتی دیموکرات (سوریا) و ئەنجوومەنی نیشتمانی کوردەوە دامەزرا. یەپەگە خۆی بە هێزێکی چەکداری (میلیشیا) دەزانێت.
پەیەدە چۆن دروست بوو و ئامانجی چییە
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ەوە، بە فەرمی دەرکەوتووە. هێزی یەپەگە ٨ تیپی چەکداری هەیە، کە بەشێکیان لە عەفرین، کۆبانی، سەری کانی و قامیشلۆ، چالاکی چەکداری دەکەن.
پارتی یەکێتی دیموکرات ناسراو بە (پەیەدە) حزبێکی سیاسی کوردییە، لەساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لەئێستادا شاھۆز حەسەن و عایشه حسو، ھاوسەرۆکی ئەو حزبەن. وەکو خۆیان دەڵێن، ئامانجی پەیەدە دامەزراندنی سیستەمی فیدراڵی دیموکراتییە لە ڕۆژئاوای کوردستان و گەڕانەوەی دەسەڵات بۆ گەل بە شێوەیەک، کە ھەموو پێکھاتەکانی ڕۆژئاوای کوردستان لە کورد و عەرەب و سریانی و تورکمان و… ھتد. لەو خۆبەڕێوەبەریەدا جێبگرن، لەدوای ھاتنی بەھاری عەرەبی بۆ سوریا، پەیەدە بە بەرێکخستن کردنی گەل، زوو توانی بە بێ شەڕ ناوچەکانی ڕۆژئاوا لە حکومەتی ئەسەد پاک بکاتەوە و، بە دامەزراندنی مەجلسی گەل بە کردەوە دەسەڵاتی گرتە دەست.
بەر لە کۆنگرەی حەوتەم، لە ڕۆژی ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئاسیا عەبدوڵڵا و ساڵح موسلیم مەحەمەد، ھاوسەرۆکی ئەو حزبە بوون، بەڵام لەو کونگرەیە شاھۆز حەسەن وھێڤی کەمال، بە شوێنگرەوەی ئەوان ھەڵبژێردران.[٢]
هەڵکەوتەی عەفرین
عەفرین (Efrîn,Arfîn) شارێکی ڕۆژئاوای کوردستانە، کە کەوتۆتە پارێزگای حەلەب. ئەم شارە لە سنووری باکووری ڕۆژئاوای سوریا و لە ناوچەیەکی کوێستانی بە ناوی کرمانج (بە عەرەبی: جبل الاکراد) ھەڵکەوتووە.
٣٦٦ گوندی لە پانتایی ٢٫٠٣٣ کم لەخۆ گرتووە. ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٨٠ھەزار کەسە. ژمارەی دانیشتوانی ناوچەی عەفرین پتر لە ٤٦٠ھەزار کەسە، کە لە ٧ناوچەدا جێگیر بوون.
دانیشتوانی عەفرین کوردن و، بە زمانی کوردیی باکووری قسە دەکەن.
زۆربەی خەڵکی ئەم ناوچەیە موسڵمانی شافعین. لە چەند گوندێک زەردەشتی و عەلەویش نیشتەجێن.
پیشەسازی و گەشتیاری
پیشەسازی سەر بە پەروەرشی زەیتون وەک، دەرھێنانی ڕۆنی زەیتون و دروستکردنی سابونی زەیتون، لەم شارەدا زۆر برەوی ھەیە.
شاری عەفرین لە سەر سەوزترین شارەکانی کوردستانە، باخ و بێستانی زۆر و بەرفراوان و کوێستانە فێنکەکانی، ھەمیشە بابەتی سەردانی گەشتیاران بووە.
کانتۆنی عەفرین
کانتۆنی عەفرین، یەکێکە لەسی کانتۆنەکەی ڕۆژاوای کوردستان کە لە کانونی دووەمی ٢٠١٤ راگەیاندرا. ناوەندی کانتۆنەکە شاری عەفرینە. ھێڤی ئیبراھیم سەرۆککوەزیرانی کانتۆنەکەیە. دانیشتوانی کانتۆنەکە زۆرینەی کوردن.[٣]
هێرشی سوپای تورکیا
لە ڕۆژی ٢٠ى کانوونی دووەمی ٢٠١٨وە، سوپاى تورکیا و گروپە چەکدارەکان، هێرشیان کردووەتە سەر عەفرین. لەو هێرشانەیاندا، خانووى هاووڵاتیان، بازاڕ، شوێنى مانەوەى هاوڵاتیان، گوندەکان، شوێنەوارە مێژووییەکان، مزگەوتەکان، گۆڕستانەکان، نەخۆشخانەکان، خوێندنگەکان، وێستگەى ئاو و بەنداوى عەفرین، کراوەتە ئامانج و زیانیان بەو شوێنانە گەیاندووە.
ئێستا ٣١ ڕۆژ بەسەر ئەو هێرشەدا تێدەپەڕێت، بەڵام تورکیا نەیتوانیوە سەرکەوتن بەدەست بهێنێت و بەگوێرەی راگەیاندنی سوپای ئەو- وڵاتە ١٥٪ ئەو کانتۆنەیان کۆنتڕۆڵ کردووە.
سوریا بۆ پاراستنی عەفرین چەک یەپەگە دەدات[٤]
پەرلەمانتاری کورد لە پەرلەمانی سوریا و سەرۆکی دەستپێشخەری نیشتیمانی کوردانی سوریا، عوسمان عوسێ، رایگەیاند “سوپای سوریا لە هەمبەر عەفرین بێ دەنگ نابێت و خۆی بە خاوەنی عەفرین دەزانێت. سوپای سوریا بۆ پاراستنی عەفرین چەک دەدات بە یەکینەکانی پاراستنی گەل، یەپەگە، هەروەها بەری رۆژهەڵاتی عەفرین بۆ یەپەگە بە کراوەیی دەهێلێتەوە”.
رووسیا رێگر بووە لەبەردەم رێککەوتنی یەپەگە و سوپای سوریا[٥]
شەوى ڕابردوو ئاژانسی فورات نیوزی نزیک لە پەکەکە بڵاویکردەوە، یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و سوپای سوریا گەیشتنە ڕێککەوتنێک، بۆ دابەشکردنی ژمارەیەک لە یەکەکانی سوپای سوریا لەسەر سنوور بۆ رووبەڕووبوونەوەی تورکیا.
هەروەها ئاماژەى بۆ ئەوەشکردووە، گفتوگۆکانی نێوان یەکینەکانی پاراستنی گەل و حکومەتی سوریا چەندجارێک بەربەستی بۆ دروستبوو، ئەویش بەهۆی دەستوەردانی لایەنە نێودەوڵەتییەکانەوە، بەڵام لە کۆتاییدا گەیشتوونەتە ئەوەی کە دەکرێت چەند یەکەیەکی سوپای سوریا هاوکاری یەپەگە بگەن، بۆ بەرپەرچدانەوەی سوپای تورکیا و گروپە هاوکارەکانی، کە ماوەی مانگێکە هێرشی بۆسەر کانتۆنی عەفرین دەستپێکردووە.
بەگوێرەی هەواڵەکە، گفتوگۆکان چەند ڕۆژێک لەمەوبەر لە نزیک شاری حەڵەب و بە ئامادەبوونی لێپرسراوانی باڵای یەپەگە و سوپای سوریا بەرێوەچووە، بەڵام لە سەرەتادا بەهۆی دەستوەردانی چەند لایەنێکەوە، بەتایبەت رووسیا، بەربەستی بۆ دروستبوو، ئەویش بەمەبەستی ڕێگریکردن لە ڕێککەوتنەکە و چۆنێتی هەماهەنگی لە نێوان هەردوولا بۆ بڵاوەپێکردنی ئەو هێزانە.
رێککەوتنەکە چەند ناوچەیەک دەگریتەوە و، رێگری لە هێزی ئاسمانی تورکیا دەکات
وەک لە هەواڵەکەدا هاتووە، دەکرێت لە داهاتوودا رێککەوتنەکە چەند ناوچەیەکی دیکەش بگرێتەوە، بۆ ئەوەی بە هاوبەشی ئۆپەراسیۆنی سەربازی بۆ ئەنجام بدەن بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی، وەک ناوچەکانی باب و جەرابلوس، کە لە ئێستادا لەژێر کۆنترۆڵی تورکیا و گروپە هاوکارەکانیدان.
هەردولا رێککەوتوون، لەسەر ڕێگریکردن لە فڕینی هێزی ئاسمانی تورکیا لەسەر ئاسمانی عەفرین، لەو ڕووەشەوە ئاژانسەکە لە زاری چەند پسپۆڕێکی سەربازییەوە بڵاویکردووەتەوە، ئەگەر ڕێگری بکرێت لە فڕینی فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیا لە ئاسمانی عەفرین، تورکیا لە ٨٠%ی توانای هێرشەکانی لەدەستدەدات.
پلانێكی رووسی، ئێرانی و رژێمی بەشار ئەسەد لە ئارادایە[٦]
ئاژانسی “سپۆتینك”ی روسی رایگەیاند، سوپای رژێمی سوریا بۆ رێگریكردن لە هێرشەكانی سوپای توركیا لەچەند رۆژی داهاتو دەچنە سنورەكانی نێوان عەفرین و توركیا” ئاماژەی بەوەشكردووە یەكینەكانی پاراستنی گەل “یەپەگە” پێشوازیی لەجێگركردنی سوپای سوریا لەسەر سنوور دەكات.
ئاژانسەكە ئاماژەی بەوە كردووە، بۆ رێگریكردن لە هێرشەكانی سوپای توركیا، یەپەگە ڕەزامەندی نیشانداوە بۆ جێگیركردنی سوپای سوریا لەسەر سنورەكانی كانتۆنی عەفرین لەگەڵ توركیا، پێشتریش كەسایەتی نزیك لە پارتی كرێكارنی كوردستان، موحەمەد ئەمین پێنجوێنی بە ئاوێنەی راگەیاند، پلانێكی روسی، ئێرانی، رژێمی بەشار ئەسەد هەیە. بۆ ئەوەی سوپای سوریا لە چەند ناوچەیەكی سەرسنوری عەفرین-توركیا جێگیر بكرێن.
نیگەرانییەكانی توركیا قوڵن
باس لەوەدەکرێت، کە پلانی رێککەوتنی پەیەدە و سوریا، بۆ رێگریكردنە لەپەلامارو هێرشەكانی سوپای توركیا بۆ سەر كانتۆنی عەفرین، لەمیانی كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی هاوبەش، لەگەڵ هاوتا ئەمریكیەكەی مەولود چاوش ئۆغلۆ، وەزیری دەرەوەی توركیا رایگەیاند، نیگەرانیەكانی توركیا قوڵن لەسەر مەترسییەكانی سەر ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەكەی، ئاماژەی بەوەشكرد، كە یەپەگە هەڕەشەیە لەسەر سنورەكانی توركیا.
ئێمە لە سەرەتاوە داوامان لە سوریا کردبوو بێتە نێو عەفرین[٧]
بەپێی سانا، تەلەڤزیۆنی فەرمی حکومەتی سوریا، رێککەوتنی یەپەگە و حکومەتی سوریا لە جێبەجێکردن نزیکبووەتەوە و لە چەند کاتژمێری داهاتوودا، سوپا دەچێتە عەفرین. ئاماژەی بەوەش کردووە، کە “لە شێخ مەقسود و منبجەوە هێزی فریاگوزاری مەدەنی چوونەتە عەفرین، هەروەها جەختی لەوەش کردووەتەوە، کە رووبەڕووبوونەوەی فڕۆکەکانی تورکیا بابەتێكی سەروەرییە و پەیوەندی بە رێککەوتنەکەوە نییە”.
تەلەڤزیۆنی فەرمی حکومەتی سوریا، باسی لەوەش کردووە، کە بەپێی رێککەوتنە نوێیەکە، یەپەگە چەکەکانی ڕادەستی سوپای سوریا ناکات.
هاوکات عەبدولڕەحمان سەلمان، گوتەبێژی بزووتنەوەی جڤاتی دیموکراتیک (تەڤدەم) لە عەفرین رایگەیاند “ئێمە لە سەرەتاوە داوامان لە سوریا کردبوو ،بێتە نێو عەفرین”.
گوتەبێژی تەڤدەم هیوادارە، رێککەوتنی زیاتر بکرێن بۆ دوورخستنەوەی مەترسییەکانی سەر سوریا. دەڵێت “ئەو گوندانەی تورکیا کۆنترۆڵی کردوون. لە مەودای چەکەکانماندان”.
لەگەڵ حكومەتی سوریا نەگەیشتوونەتە رێككەوتنی كۆتایی[٨]
بروسك حەسەكە، گوتەبێژی یەكینەكانی پاراستنی گەل (یەپەگە)، لەبارەی ئەو هەواڵەی ئەمڕۆ دوو شەممە تەلەفزیۆنی فەرمی سوریا بڵاویكردەوە، كە گوایە لەچەند سەعاتی داهاتوودا، سوپای سوریا دەچنە ناو خاكی عەفرین روونكردنەوەی داوە و رایگەیاند، تائێستا لەگەڵ حكومەتی سوریا نەگەیشتوونەتە رێككەوتنی كۆتایی، بۆ چوونی سوپای سوریا بۆ ناو عەفرین و بڵاوبوونەوەیان لەسنورەكان. گوتی، كە لە گفتوگۆكان لەو بارەوە بەردەوامن.
كەس ناتوانێت ئۆپەراسیۆنمان بۆ سەر عەفرین رابگرێت[٩]
وەزیری دەرەوەی توركیا، مەولود چاوش ئۆغلۆ لەبارەی رێكکەوتنی نێوان سوپای سوریا و یەپەگە لەسەر عەفرین رایگەیاند، ئەگەر هاتنی سوپای سوریا بۆ پاراستنی یەپەگە بێت ئەوا ئۆپەراسیۆنەكەی توركیا بۆ سەر عەفرین، بەردەوام دەبێت و كەس ناتوانێت رایانبگرێت.
وەزیری دەرەوەی توركیا، ئەمڕۆ (دوشەممە ١٩-٢-٢٠١٨)، لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا لەمیانی سەردانیدا بۆ ئوردن هەڵوێستی وڵاتەكەی لەبارەی رێككەوتنی نێوان سوریا و یەكینەكانی پاراستنی گەل، لەسەر عەفرین ئاشكراكرد و گوتی “ئهگهر رژێم بۆ ڕاماڵینی یهپهگه دێت، ئهوا كێشه نییه، ئهگهر بۆ پاراستنیشیان دێت، ئهوا هیچ كهسێك ناتوانێت سوپای توركیا بوەستێنێت”.
هیچ رێککەوتنێک لە نێوان ئێمە و سوپای سوریادا تائێستا نییە
لە لێدوانێکی تایبەت بە نوچەنێت، سلێمان عەلی عەرەب، نوێنەری پارتی یەکێتی دیموکرات (پەیەدە) لە هەرێمی کوردستان، لەبارەی رێککەوتنی یەپەکە و سوپای سوریا لە عەفرین، رایگەیاند، هیچ رێککەوتنێک لە نێوان ئێمە و سوپای سوریادا تائێستا نییە، تەنیا هەوڵدان و یەکتر بینین هەیە، لەبەر ئەوە تورکیا لە شکست دایە و تائێستاش لە بەرامبەر تورکیا بەرخۆدانێکی مەزن دەکرێت. لە دوای هێرشی تورکیا بۆ سەر هەرێمی عەفرین، کە دەیهەوێت ئەو پارچە لە وڵات داببڕێت، کە ئێمە پارچەیەک لە دەوڵەتی سوریاین و، سوپای سوریا داوای کرد پاراستنی دەوڵەتی سوریا بکات، ئەویش لە چوارچێوەی یاسای فیدراڵی باکوری سوریادا.
سلێمان عەلی دەڵێت، ئەگەر رێککەوتنێکیش بکرێ، خۆبەڕێوەبەری پاراستنی عەفرین هەیە و لە دەستی یەپەگە و یەپەژە دا دەبێت، هێزی سوریا تەنیا دەتوانێ لە پارێزگاری لە سنور بکات، بەڵام ناو شاری عەفرین قبوڵی ناکەین.
مافی کورد لە چوارچێوەی هەر رێککەوتنێک دەپارێزرێت
ئەو نوێنەرەی پەیەدە گوتی، بەردەوام بەرپرسانی تورکیا دەیانگوت، رژێمی سوریا شەرعیەتی نەماوە و دەبی بڕوا، خێرە ئێستا دەڵێن، دەوڵەتی سوریا بێت ئێمە قبوڵمانە؟ هەروەها وەزیری دەرەوەی سوریا گوتی، مافی کورد لە چوارچێوەی هەر رێککەوتنێک، کە بکرێت. سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوەی رووسیاش گوتی، مافی کورد لە چوارچێوەی هەر رێککەوتنێک دەپارێزرێت.
ئەگەر رێککەوتنێک هەبێ لەگەڵ رووسیا و ئێران دەکرێت
سلێمان عەلی گوتی “هەرجۆرە رێککەوتنێک بکرێت یەپەگە و یەپەژە یان خۆبەڕێوەبەری دیموکراتیک بە فەرمی رایدەگەیێنن، بەڵام تائێستاش لێدوانیان نەداوە، کەواتە رێککەوتن نەکراوە. رۆژەڤی ئێمە بەرخۆدانە و، تورکیا بەردەوامە لە هێرشکردن”. دەشڵێت “ئەگەر رێککەوتنێک هەبێ و بکرێ لەنێوان ئێمە، روسیا و ئێران دەکرێت، چونکە رژێمی شام (حکومەتی سوریا) زۆر لاوازە و تێکچووە و بڕیاری سیاسی و سەربازی خۆی نییە. ئەگەر رێککەوتن-یش هەبی بۆ راگرتنی فڕۆکە دەبێ لە شەڕەکە، ئەگەرنا قبوڵ ناکەین”.
عەفرینی-یش هەرێمێکی گرێدراوی رووسیایە
نوێنەرەکەی پەیەدە ئاماژە بەوە دەکات، ئەمریکا بە شوێن بەرژەوەندی خۆیەوەیە و عەفرینی-یش هەرێمێکی گرێدراوی رووسیایە، روسیاش گڵۆپی سەوزی بۆ تورکیا پێکرد و تورکیا هێرشی کرد. هەروەها لە نێوان ئەمریکا و رووسیا لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە، کە هەندێک هەرێم گرێدراوی رووسیایە و هەندێک گرێدراوی ئەمریکایە. ئێمە کوردی رۆژئاوا، ئامادەین رێککەوتن لەگەڵ هەر لایەنێک بکەین بۆ پاراستن کورد و دەستکەوتەکانی، چونکە پڕۆژەی ئێمە پڕۆژەیەکی دیموکراتیکە.
نوێنەرەکەی پەیەدە رەتی دەکاتەوە، کە حکومەتی سوریا چەکی دابێتە یەپەگە و دەڵێت، کاتێ حکومەتی سوریا تێکچوو، ئێمە هەرێمەکانی خۆمان پاراست، رێکخستنمان کرد و بەڕێوەبەری خۆمان ئاوەدان کرد، لەو چوارچێوەیەدا دەرگای ئێمە واڵایە بۆ رێککەوتن و گفتوگۆ لەگەڵ سوریا و پڕۆژەی ئێمە روونە.
ئەنجام:
دوای مانگێک گفتوگۆ، دواجار دانوستاندنی نێوان هێزەكانی سوریای دیموكرات و حکومەتی بەشار ئەسەد، لەسەر دووبارە بڵاوبوونەوەی سوپای سوریا لە ناوچەكانی عەفرین، رۆژی یەکشەممە 18-2-2019 گەیشتە ئەنجام.
بەپێی رێککەوتنەکە، سوپای سوریا ناوەندێکی سەربازی لە عەفرین دەکاتەوە و لە کۆمەڵێک ناوچەی سنووریش، کە رێککەوتنیان لەسەر کراوە، هێزی سەربازی بڵاودەکاتەوە، بەمشێوەیە سنووری عەفرین و تورکیا بەهاوبەشی لەنێوان یەپەگە و سوپای سوریا دەپارێزرێت.
سەرچاوە:
١ـ https://ckb.wikipedia.org/wiki
٢ـ https://ckb.wikipedia.org/wiki
٣ـ https://ckb.wikipedia.org/wiki/
٤ـ http://www.peyamakurd.com/sorani
٥ـ http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=96074
٦ـ https://www.awene.com/2018/02/16/78331
٧ـ http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/syria/19022018
