بۆچی هەڕەشە لە کوردە فەیلییەکان دەکرێت؟

نوچەنێت

جینۆسایدی کورد، لە باشووری کوردستان لە لایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە چەندین وێستگەی جۆراو جۆری بەخۆوە بینیوە. بەعس وەک پارتی فەرمانڕەوای عێراق لە ساڵی 1963 تا 2003 گەورەترین بەرپرسیارێتی تاوانەکانی جینۆساید دژ بەگەلی کوردی لە ئەستۆیە. ئێستاش لەگەڵ پشتگیری فەیلییەکان لە گشتپرسی باشوری کوردستان، جارێکی دیکە کەوتوونەتەوە بەر هەڕەشی میلیشیا شیعەکان و رووبە رووی مەترسی جددی بوونەتەوە. 

  کوردە فەیلیەکان(1)

 کوردە فەیلیەکان، ئەو کوردانەن، کە بەزۆری و بەدرێژایی مێژوو لە رۆژهەڵاتی “دیجلە” ژیاون و بەشێکی دانەبڕاون لەنەتەوەی کورد و لە رووی ئاینیەوە سەر بە مەزهەبی شیعەن. هەر وەک لە لای “جۆرج کرزۆن” و چەندینی تر وشەی فەیلی بە واتای “هەڵگەڕاوەو یاخی”. بەڵام سەرچاوە مێژووییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە واتای فەیلی بە “چاونەترس و خۆبەخش” دێت.
رای تریش هەیەو پێی وایە، ئەم زاراوەیە “فەیلی” لەبنەڕەتدا بەو کۆمەڵە هۆزە “لوڕ” دەگوترێ‌، کە نیشتەجێی “پێشکۆ و پشتکۆ”ی زنجیرە چیای زاگرۆس بوون، زۆربەی مێژوونوسان لەسەر ئەوە کۆکن، کە “فەیلی” رەچەڵەکی “ئیلامی یان گۆتیەکانن” لە ناوەڕاست و باشووری عێراق ژیاون، وەک ناوچەکانی “مەندەلی، زڕباتیە، بەدرە، جەسان، خانەقین، کەرکوک، بەغداد، کوت، عەمارە، بەسرە”.

رۆژهەڵاتناسی روسی “فلادمێر مینۆرسکی” پێیوایە زاراوەی “فەیلی” لە سەدەی شانزە بووە، بۆ جیاکردنەوەی میرنشینی “لوڕی بچوک” و حکومڕانیەکەی، کە خۆیان بە لوڕی رەسەن دادەنا، بەبەراورد بە “لوڕی گەورە” کە وایان دادەنا “لوڕی بچوک” بەشێکن لە “لوڕی گەورە” نەک رەسەن و بنچینە. “جۆن ماڵکۆن و براون” و توێژەری کورد “د.ئیسماعیل قوماندار” پشتگیری بۆچوونەکەی “فلادمیر” دەکەن و پشڕاستی دەکەنەوە.

سەرەڕای ئەوەی ئەم زاراوەیە لەم ناوچانە بە دەگمەن بەکارهاتوە، بەڵام لە سەدەی نۆزدەیەم تەنیا لەلایەن دانیشتوانی “پشتکۆ” بەکارهاتوە، لە سەردەمی ئێستاش ئەم زاراوەیە تەنیا بۆ ئەو کوردانە بەکاردەهێنرێت، کە نیشتەجێی ئەو ناوچانەن، کە سنووری دەوڵەتی عێراقن لەدوای دیاریکردنی سنووری نێوان “ئێران و عوسمانیەکان” لە ساڵی 1905، بەڵام دانیشتوانی “خانەقین و مەندەلی” کە کوردی گەرمەسێرن، ئەم زاراوەیە بۆ ناساندنی خۆیان بەکارناهێنن، بەڵکو زاراوەی کوردی فەیلی بۆ ئەو توێژەی کورد بەکاردەهێنرێت، کە لە رووی ئاینیەوە سەربە ڕێبازی مەزهەبی شیعەن، واتا ناولێنانەکە لە سەربنەمای مەزهەبیە نەک نەتەوەیی.

زۆر سەرچاوەی تریش ئەوە پشڕاست دەکەنەوە، کە لە بنەڕەتدا، “فەیلی” لە زاراوەی “لوڕ و کەڵهوڕ” پێک دێت، کە زاراوەی “لوڕ، کەڵهوڕ، کرمانج، گۆران” نەتەوەی کورد پێک دێنن و هاوکات “لوڕ و کەڵهوڕ” نوێنەرایەتی نزیک لە نیوەی نەتەوەی کورد دەکەن، بە پشت بەستن بە پۆڵێنکردنەکانی “شەرەف نامە”.

بە راوەستانیش لە وێستگە مێژووییەکاندا، ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە، کە نازناوی “فەیلی”، بۆ کورد سەرچاوەی رەسەنایەتی و چاونەترسی و ئازایەتیە، لە سەردەمی رووخانی حکومەتی “کاردۆنیا”وە تا ساتەوەختی ئەمڕۆ، لە پێناو بەرگری و پاراستنی کولتوورو زمان و ناسنامەو خاک و مانەوە، هەروەک ئەمە نازناوە بۆ هەموو بەش و پێکهاتەکانی تری کوردیش رەواو درووستە، کە هەمیشە لە بەرگری سەخت و پڕ قوربانی بوە لە پێناو پارێزگاری لە خۆی و مانەوەو ژیانکردن و نەچەمینەوە لە بەرامبەر پەلاماربەرو هێرشەکان بۆ سەری.

بە دیاریکراوترو روونتر، مەسەلەی کوردی فەیلی وەک پرسی بەشێک لە نەتەوەى کوردو مەزهەبى شیعە، پەیوەستە بەو ململانێ‌ سیاسیە دوورو درێژەی نێوان “دەوڵەتی عوسمانی تورک و دەوڵەتی سەفەوی ئێرانی”، کە هۆکار و رێخۆشکەر بوو بۆ پەرتکردن و دابەشبوونی ناوچەکە لە نێوان “عوسمانی و سەفەویدا”، هەروەک زۆرێک لە شیعەکانی عێراق بە دواکەوتوویی “ئێران” ناونووس کران، کە لە ناویاندا کوردی فەیلی پشکی شێریان بەرکەوت و لە سەرەتای درووستبوون و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقیەوە لە گەڵ چین و توێژەکانی تری کۆمەڵگای عێراقی جیاکرانەوە.

لە ساڵی 1924 یاسای رەگەزنامەی عێراقی مکوڕی لە سەر دابەشکردنی گەلی عێراق کرد، بۆ سێ‌ بەش لە سەربنەمای “ئایین و نەتەوە”، کوردی فەیلی لە بەرئەوەی لە پەیڕەوکەرانی رێبازی مەزهەبی “شیعە” بوون، بە ڕەچەڵەکی “ئێرانی” ناونوسکران، بۆیە بەبەردەوامی دەکەوتنە بەردەم هێرش و پەلامار و شاڵاوەکانی فەرمانڕەوایانی عێراق، چ بە کوشتن و لەناودان و زیندانی کردن، یان بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانەکانیان و وەدەرنانیان لە عێراق.

ئەم کوردانە لەلایەن دەوڵەتی عێراقی کەبەعس فەرماڕەوایی دەکرد، لەساڵی 1963وە بەهەموو شێوەیەک روو بەڕووی کۆمەڵکوژی و جینۆسایدو پاکتاوی رەگەزی بوونەتەوە. بەڵام بەدرووستی لە سەرەتای هەفتاکانەوە شاڵاوی کۆمەڵکوژی فەیلیەکان دەستی پێکرد، کە 40 هەزار خێزانی کوردی فەیلی بۆ ئێران راگوێزران، لە ساڵی 1980 بە پێی بڕیاری ژمارە (666) وەزیری ناوخۆی عێراق، فەرمانی وڵاتبەدەرکردنی کوردە فەیلییەکانیدا، لە فەرمانەکەی وەزیری ناوخۆی عێراقدا هاتووە، ئەو ئێرانیانەی لە وڵاتدان و رەگەزنامەی عێراقییان نییە، هەروەها ئەوانەش کە مامەڵەیان کردووە و بڕیارییان لە بارەیەوە دەرنەچووە دەردەکرێن. لەهەمانکاتدا بڕیارەکەی حکومەتی عێراقی ئەوەشی تێدا بوو، کە لاوانی کوردی فەیلی لە تەمەنی 18 تا 28 ساڵ، بگیرێن و لە بەندیخانەی پارێزگاکاندا، تا ماوەیەکی نادیار دەسبەسەربکرێن. هەروەک بڕیارەکەی وەزیری ناوخۆی حکومەتی عێراق ئەوەشی دووپات کردوەتەوە، کە هەر کەسێک لەو کوردانەی ئاودیوی ئێران دەکرێن، ئەگەر هەوڵیاندا بگەڕێنەوە تەقەیان لێبکرێت. واتا بکوژرێن و ئەمەش لە ناوەڕۆکی بڕیارەکەدا بە روونی هاتووە.

لەرۆژی 26-2-1981 لەرۆژنامەی سەورەی زمانحاڵی حکومەتی عێراق “سەدام حوسێن” لەبارەی کوردە فەیلیەکانەوە دەڵێت، ئەم توێژە لە عێراق ریشەکێش بکەن، تاوەکو خاکی عێراق و هەوای عێراق پیس نەکەن و خوێنی عێراقیش پیس نەکەن.

بەپێی زانیارییە بەردەستکەوتوەکان، پێش ساڵی 2003 زیاتر لە 200 هەزار دانیشتوانی عێراق ئاوارە یان راوەدووی ئێران نراون، کە 65% کە ئەو ژمارەیە لە کوردی فەیلی بوون و تا ئێستاش زۆرێکیان لەو وڵاتە ماونەتەوە. ئەمە جگە لەوەی لەماوەی دەسەڵاتی حزبی بەعس بە هەزاران کوردی فەیلی زیندانی کراون و لەسێدارە دراون و کۆمەڵکوژی کراون.

بەڵام عارف قوربانی، نووسەر و لێکۆڵەر لە بواری جینۆساید، لەبەرگی یەکەمی کتێبی شایەتحاڵەکانی ئەنفالدا و لە پێشەکی کتێبەکەدا، بەوردی ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە، کە ژمارەی جینۆسایدی فەیلییەکان لە عێراق زۆر لەوە زیاترە و بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک دیکۆمێنت دەنوسێت “لە ساڵی 1971، چل هەزار خێزانی کوردی فەیلی، کە ژمارەیان 180 هەزار کەس دەبوو، دەستگیرا بە سەر موڵک و ماڵ و سامانیاندا و ئاودیوی ئێران کران، هەروەها 300 هەزار کوردی تری فەیلی لە ساڵی 1980 ئاودیوی ئێران کرد بە بیانووی ئەوەی ئەوانە بە رەچەڵەک ئێرانین، لە کۆی ئەم 300 هەزار فەیلییە 20 بۆ 25 هەزار گەنجیان لێ بێسەر و شوێن کردن و تا ئێستا چارەنوسیان دیار نییە”.

  قۆناغەکانی پپلان دژی فەیلییەکان(2)

بە چەند قۆناغێک پلان و بەرنامەیان دژی کوردانی فەیلی جێبەجێکردووە:

قۆناغی یەکەم: گرتنی سیاسیەکان و کوشتنیان لە شوێنی جیاجیا لە نێوان ساڵی 1968 بۆ 1974. 

قۆناغی دووەم: لە نیسانی 1980 تا رووخانی بەعس 2003. 

کوردانی فەیلی لە ساڵانی پەنجاکانی سەدەی رابردوودا توانیان دەست بەسەر کەرتی تایبەتی بازرگانی لە بەغدای پایتەخت بگرن و لەو رووەوە لە جموجۆڵ و کاری بازرگانیدا سەرکەوتوو بوون. بەشداری کوردی فەیلی لە ژیانی سیاسی عێراق و لە نێو ریزەکانی هێزە دیموکراسی و پێشکەوتنخوازەکانی عێراقی دا، بەرچاو و چالاک بوو. تا ئەو ئاستەی گەیشتنیان بە پۆستی بەرپرسایەتی باڵا لە ریزەکانی ئەو بزووتنەوانە وەرگرن. لە هەمان کاتدا بەشداریکردنی کوردی فەیلی لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی کورد دا، لە سەرەتای دامەزراندنیەوە و لە هەمان کاتدا بەشێک بوون لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ساڵی 1946 لە شاری بەغدا. بۆ نموونە: تا پێش ئازاری ساڵی 1975 سەرۆکەکانی یەکێتی ئافرەتان، یەکێتی قوتابیان،یەکێتی لاوان و سکرتێری خودی حزبی پارتی دیموکراتی کوردستان، خۆیشی لە کوردی فەیلی بوون.

دوای رووخانی رژێمی بەعس لە عێراق لە ساڵی 2003، کوردانی فەیلی تەنها ژمارەیەکی کەم نەبێت، نەیانتوانی بگەڕێنەوە بۆ سەر ماڵ و موڵک و ناوچەکانیان، بۆ ئەوەی ماف و بەڵگەنامە و ماڵ و موڵکیان بۆ بگەڕێتەوە. تا ئێستاش حکومەتی فیدڕاڵی عێراق هیچ زانیاری و روونکردنەوەیەکی لە بارەی چارەنووسی ونبوو و دەستبەسەرەکانی پێشکەش نەکردووە، کە بە چ شێوەیەک رژێمی بەعس لەناوی بردوون و ئێسک و پروسکیان کەوتۆتە کوێ.

دوای ساڵی 2013 کوردی فەیلی رووبەڕووی کارەساتی نامرۆڤانەی تازە بوونەوە، ئەمجارەیان لەسەر دەستی کۆنە بەعسییەکان و سەلەفی و بەکرێگیراوانی تر و دواتر بەدەستی چەتەکانی داعشەوە بەتایبەت لە دیالە (خانەقین، مەندەلی، شارەبان، سەعدیە و جەلەولا) و بەغدا و مەدائن (سەلمان پاک) و چەند شوێنێکی تر.

کوردی فەیلی لە عێراقدا داوای چارەسەریەکی ریشەیی کێشەکانیان دەکەن و داوا و گەیشتن بە مافە رەواکانیان پێویستی بە جێبەجێکردنە. لە دوای رووخانی بەعس، تا ئێستا چاوەڕوانی درێژەی کێشا و ئەو رەوشەی ئێستا لە عێراق دا هەیە تروسکەی رووناکی بۆ وەرگرتنی مافەکانی کوردی فەیلی بەدی ناکرێت و بێ هیوان لێی، مەگەر بزووتنەوەیەکی جددی و دڵسۆزانە بۆ کەیسەکە کار بکات.

  فەرمانی دەرکردنی کوردە فەیلیەکان(3)

لە ساڵی 1980 دا، وەزیری ناوخۆی عێراق، فەرمانی وڵات بەدەر کردنی کوردە فەیلیەکانی دەکرد، لە فەرمانەکەی وەزیری ناوخۆی عێراقدا هاتووە ئەو ئێرانیانەی لە عێراقدان و ڕەگەزنامەی عێرقیان نییە، هەروەها ئەوانەشی، کە مامەڵەیان کردووەو بڕیاریان لە بارەوە دەرنەچووە دەردەکرێن. لە هەمانکاتدا بڕیارەکەی حکومەتی عێراقی ئەوەشی تێدا بوو کە لاوانی کوردی فەیلی لە تەمەنی (18 تا 28) ساڵی، بگیرێن و لە بەندیخانەی پارێزگاکاندا تا ماوەیەکی نادیار دەس بەسەر بکرێن و هەرکەسێک لەو کوردانەی ئاودیوی ئێران دەکرێن ئەگەر هەوڵیاندا بگەڕێنەوە تەقەیان لێبکرێت.

لە دوای رووخانی رژێمی بەعسی عێراق. حکومەتی فیدراڵی عێراق بڕیاری ژمارە (666) هەڵوەشاندەوە کە پەیوەست بوو بە سەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی لەلایەن رژێمی پێشوو و بە پێی یاسای رەگەزنامەی عێراقی ساڵی (2006)، ژمارەیەک توانیان مافی ڕەگەزنامە بەدەستبهێننەوە.

 پاش پێکهێنانی دادگای باڵای تاوانکاری عێراق لە ساڵی (2005) دا. کەیسی کوردانی فەیلی، یەکێک بوو لەو کەیسانەی کە بەجینۆساید ناسێنرا. ئەویش یەکەم دانیشتنی دادگا سەبارەت بە کەیسی کوردانی فەیلی لە (26-1-2009) ئەنجام درا، پاش (44) دانیشتن، دادگا لە (29-11-2010) کەیسی کوردانی فەیلی بە جینۆساید ناساند، بە پێی ماددەی (11)ی دادگاکە.

هەروەها ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، بە بڕیاری ژمارە (426)، لە (27-12-2010) دا کەیسی کوردە فەیلیەکانی بە جینۆساید ناساند.

بەڵام تا ئێستا حکومەتی عێراقی قەرەبووی زیانلێکەوتوانی جینۆسایدی فەیلییەکانی نەکردووەتەوە. قەرەبوکردنەوەی زیانلێکەوتوانی جینۆسایدی کوردانی فەیلی ئەرکێکە لە ئەستۆی حکومەتی عێراق بە پێی ماددەی (22)ی دادگای باڵای تاوانکاری عێراقی، یاسای ژمارە (10)ی ساڵی (2005). هەروەها زیانلێکەوتوان و کەسوکاری جینۆساید کراوانی کوردانی فەیلی دەتوانن پشت بەست بەهەردوو ماددەی (219 و 231)ی یاسای شارستانی عێراقی، ژمارە (40)ی ساڵی (1951)، داوای قەرەبووی شایستە بکەن لە دادگا شارستانییەکانی عێراقدا.

  فەیلییەکان داوای پاراستنیان دەکەن (4)

لەسەر ئەو هەڕەشە و فشارانەى لەسەریانە، کوردانى فەیلى لە بەغدا لیژنەیەکى چەند کەسییان پێکهێناوە بۆ سەردانى لایەنەکان، لە قۆناغى یەکەمیشدا سەردانى پەرلەمانى عێراقیان کرد، نوێنەرانی کوردانى فەیلی دەڵین هەڕەشەکانی سەریان جدیین ئەگەر بێت و نەپارێزرێن ئەوە دوور نیە وەک سەردەمی ڕژێمی سەدام لە زێدی خۆیان دەربکرێن، داواش لە لایەنە کوردییەکان دەکەن لە بەغدا کار بۆ پاراستنیان بکەن.

ئەو هەڕەشانەی سەر کوردە فەیلییەکان لەکاتێکدایە چوار شەممەی رابردوو  سەعد موتەڵەبی، سەرکردە لە دەوڵەتی یاسا و ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای بەغدا داوای لە حکومەتی عێراق کردبوو ئەگەر هەرێمی کوردستان ریفراندۆم ئەنجامبدات، ئەویش ڕەگەزنامەی عێراقی لە کوردییە فەیلییەکان وەرگرێتەوە و لە عێراق دەریانبکات، لە لێدوانێکیشیدا بۆ ئێن ئاڕ تی موتەڵەبى ڕەتیکردەوە لەسەر لێدوانەکەی داواى لێبوردن بکات.

ئەگەرچی هیچ داتایەک لەسەر ژمارەی کوردانی فەیلی لە بەغدا و ناوچەکانی باشوری عێراق نییە بەڵام لە یەکەم هەڵبژاردن خاوەنی کورسییەکی پەرلەمان بوون و لە دواین هەڵبژاردنی ساڵی 2014 ئەو کورسییەشیان لەدەستدا و ئێستا خاوەنی یەک نوێنەرن لە ئەنجومەنی پارێزگای بەغدا.

  فەیلییەکان لە گەڵ گشتپرسی سەربەخۆیی کوردی باشوردان(5)

ئیسماعیل سایەمیر، کارگێڕی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا، بە ماڵپەڕی فەرمی حزبەکەی راگەیاند: دوای ئەوەی ھەرێمی کوردستان بڕیاریدا، لە 25-9-2017 دا ریفراندۆم ئەنجام بدرێت، ئەم بڕیارە کوردانی بەغدا، بەتایبەت فەیلییەکانی زۆر دڵخۆش کردووە و ھەست دەکەن کورد دەگات بە ئاواتی خۆی، کە ئەویش سەربەخۆییی کوردستانە، بەڵام داواش دەکەن لە دوای سەربەخۆبوونی ھەرێمی کوردستان، چارەنووسی ئەوانیش یەکلایی بکرێتەوە، بەتایبەت ناوچە فەیلی نشینەکانی وەکو مەندەلی و عەممارە.

سایەمیر دەڵێت، کوردانی فەیلی زۆر بە پەرۆشن بۆ بەشداریکردن لە پرۆسەی ریفراندۆمدا و پشتگیری لێ دەکەن و بە ”بەڵێ” دەنگی خۆیان دەدەن، چونکە ئەمە خەونی ھەموو تاکێکی کوردە لە ھەر کوێیەکی جیھان بێت.

کارگێڕی لقی پێنجی پارتی ئاماژە بەوە دەدات، لە بەغدا ئەو عەرەبانەی ھەڵوێستیان نیشتمانی و نەتەوەییە پشتگیری لە ڕیفراندۆم دەکەن و بە مافی گەلی کوردی دەزانن، ئەوانەی شۆڤێنیشن دژایەتیی دەکەن، بەڵام زۆرینەیان پشتگیری لە ڕیفراندۆمی ھەرێمی کوردستان دەکەن.

  وەزارەتی ناوخۆی عێراق دڵنیایی دەداتە فەیلییەکان(6)

لە کاردانەوە بەرانبەر ئەو هەڕەشانەی، کە میلیشیا شیعەکان بەرانبەر بە کوردە فەیلییەکان، رۆژی یەکشەممە 9-7-2017 قاسم ئەعرەجی، وەزیری ناوخۆی عێراق لەگەڵ نوێنەری کوردانی فەیلی لە شاری بەغدا کۆبووەوە.

بەپێی راگەیێندراوێکی وەزارەتی ناوخۆی عێراق، ئەعرەجی جەختیکردووەتەوە “وەزارەتی ناوخۆ هی هەموو گەلی عێراقە، بەبێ لەبەرچاوگرتنی نەتەوە و ئایینزا بەرگرییان لێدەکەن، بەبێ هەڵاوێردن خزمەتگوزاری پێویستییان پێشکەش دەکەن”.

وەزیری ناوخۆی راشیگەیاندووە “ئەوان رێز و ستایشیان بۆ قوربانیدانی کوردانی فەیلی هەیە، سوکایەتیکردن بە هەر پێکهاتەکانی کۆمەڵگەی عێراقی، لەنێویاندا کوردانی فەیلی رەتدەکەنەوە”.

لەدوای راگەیاندنی وادەی ئەنجامدانی گشتپرسی باشووری کوردستان، هەڕەشەکردن لە کوردانی فەیلی لە بەغدا و پارێزگاکانی دیکەی ناوەڕاست و باشووری عێراق زیاتر بووە.

  ئەنجام

بەلەبەرچاو گرتنی هەموو ئەو نەهامەتیانەی کە بەسەر کورد و بەتایبەت کوردە فەیلییەکاندا هاتووە، پێویست دەکات، وەک خۆیان ئاماژەیان پێداوە کار بۆ پاراستنیان بکرێت، لە بەرانبەر عەرەبە فاشیستەکان بەتایبەت میلیشیا شیعەکان، تا بتوانن بەشدار بن لە یەکلایی کردنەوەی چارەنووسی گەلی کورد لە عێراق، حەق وایە هەرێمی کوردستان لە کۆبوونەوە باڵاکان لە گەڵ بەغدا ئاوڕی جددی لە پاراستنی ئەو کوردانەی بەغدا و ناوچەکانی تری عێراق بدەنەوە تاچیدی توشی ماڵوێرانی و کوشتار نەبنەوە.

سەرچاوەکان:

1- http://genocidekurd.com/ku/babati/604

2- http://zagrosplatform.net/ku/?p=451

3- http://genocidekurd.com/ku/babati/4637

4- http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=76233

5- http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=13&a=101172

6- http://www.nuche.net/?p=99964